Projekt Konstytucji RP 2017-11-18T12:41:00+00:00

KONSTYTUCJA
RZECZYPOSPOLITEJ
POLSKIEJ

z
dnia 2 kwietnia 1997 r.

PREAMBUŁA

W
trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny,
odzyskawszy w
1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o
Jej losie,
my, Naród Polski – wszyscy obywatele
Rzeczypospolitej,
zarówno wierzący w Boga
będącego
źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna,
jak i
nie podzielający tej wiary,
a te uniwersalne wartości
wywodzący z innych źródeł,
równi w prawach i w
powinnościach wobec dobra wspólnego – Polski,
wdzięczni
naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną
ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim
dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach,
nawiązując
do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej
Rzeczypospolitej,
zobowiązani, by przekazać przyszłym
pokoleniom wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego
dorobku,
złączeni więzami wspólnoty z naszymi rodakami
rozsianymi po świecie,
świadomi potrzeby współpracy ze
wszystkimi krajami dla dobra Rodziny Ludzkiej,
pomni gorzkich
doświadczeń z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa człowieka
były w naszej Ojczyźnie łamane,
pragnąc na zawsze
zagwarantować prawa obywatelskie, a działaniu instytucji
publicznych zapewnić rzetelność i sprawność,
w poczuciu
odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym
sumieniem,
ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej
Polskiej
jako prawa podstawowe dla państwa
oparte na
poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziałaniu władz,
dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej
uprawnienia obywateli i ich wspólnot.
Wszystkich, którzy dla
dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą
stosowali,
wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie
przyrodzonej godności człowieka,
jego prawa do wolności i
obowiązku solidarności z innymi,
a poszanowanie tych zasad
mieli za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej.

Rozdział
I

RZECZPOSPOLITA

Art.
1.

Rzeczpospolita
Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli.

Art.
2.

Rzeczpospolita
Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym
zasady sprawiedliwości społecznej.

Art.
3.

  1. Konstytucja
    opiera się na nierozerwalnej jedności Rzeczypospolitej Polskiej,
    wspólnej i niepodzielnej ojczyzny wszystkich jej obywateli, a także
    uznaje i zapewnia prawo do autonomii terytorialnej stanowiących ją
    regionów oraz solidarności między wszystkimi.
  2. W
    drodze ustawy tworzy się także jednostki samorządu
    terytorialnego, uczestniczące w sprawowaniu władzy publicznej.

Art.
4.

  1. Władza
    zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu.
  2. Naród sprawuje władzę przez
    swoich przedstawicieli lub bezpośrednio.

Art.
5.

Rzeczpospolita
Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego
terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz
bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz
zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego
rozwoju.

Art.
6.

  1. Rzeczpospolita
    Polska stwarza warunki upowszechniania i równego dostępu do dóbr
    kultury, będącej źródłem tożsamości obywateli.
  2. Bogactwo
    kultur regionalnych oraz różnych odmian językowych
    Rzeczypospolitej Polskiej jest dziedzictwem kulturowym państwa i
    jest przedmiotem szczególnego poszanowania oraz szczególnej
    ochrony.
  3. Rzeczpospolita
    Polska udziela pomocy Polakom zamieszkałym za granicą w
    zachowaniu ich związków z narodowym dziedzictwem kulturowym.

Art.
7.

Organy
władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa.

Art.
8.

  1. Konstytucja jest najwyższym
    prawem Rzeczypospolitej Polskiej.
  2. Przepisy Konstytucji stosuje
    się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej.

Art.
9.

Rzeczpospolita
Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego.

Art.
10.

  1. Ustrój Rzeczypospolitej
    Polskiej opiera się na podziale i równowadze władzy
    ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej.
  2. Władzę ustawodawczą sprawują
    Sejm i Senat, władzę wykonawczą Prezydent Rzeczypospolitej
    Polskiej i Rada Ministrów, a władzę sądowniczą sądy i
    trybunały.

Art.
11.

  1. Rzeczpospolita Polska zapewnia
    wolność tworzenia i działania partii politycznych. Partie
    polityczne zrzeszają na zasadach dobrowolności i równości
    obywateli polskich w celu wpływania metodami demokratycznymi na
    kształtowanie polityki państwa.
  2. Finansowanie partii
    politycznych jest jawne.

Art.
12.

Rzeczpospolita
Polska zapewnia wolność tworzenia i działania związków
zawodowych, organizacji społeczno-zawodowych rolników,
stowarzyszeń, ruchów obywatelskich, innych dobrowolnych zrzeszeń
oraz fundacji.

Art.
13.

Zakazane
jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących
się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania
nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub
działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i
narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub
wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub
członkostwa.

Art.
14.

Rzeczpospolita
Polska zapewnia wolność prasy i innych środków społecznego
przekazu.

Art.
15.

  1. W drodze ustawy można tworzyć
    samorządy zawodowe, reprezentujące osoby wykonujące zawody
    zaufania publicznego i sprawujące pieczę nad należytym
    wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla
    jego ochrony.
  2. W drodze ustawy można tworzyć
    również inne rodzaje samorządu. Samorządy te nie mogą naruszać
    wolności wykonywania zawodu ani ograniczać wolności podejmowania
    działalności gospodarczej.

Art.
16.

Małżeństwo
jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i
rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej
Polskiej.

Art.
17.

Rzeczpospolita
Polska specjalną opieką otacza weteranów walk o niepodległość,
zwłaszcza inwalidów wojennych.

Art.
18.

Społeczna
gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej,
własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy
partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego
Rzeczypospolitej Polskiej.

Art.
19.

  1. Rzeczpospolita Polska chroni
    własność i prawo dziedziczenia.
  2. Wywłaszczenie jest
    dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne
    i za słusznym odszkodowaniem.

Art.
20.

Ograniczenie
wolności działalności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w
drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny.

Art.
21.

Podstawą
ustroju rolnego państwa jest gospodarstwo rodzinne. Zasada ta nie
narusza postanowień art. 21 i art. 22.

Art.
22.

Praca
znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej. Państwo
sprawuje nadzór nad warunkami wykonywania pracy.

Art.
23.

  1. Kościoły i inne związki
    wyznaniowe są równouprawnione.
  2. Władze publiczne w
    Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach
    przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych,
    zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym.
  3. Stosunki między państwem a
    kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na
    zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności
    każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra
    człowieka i dobra wspólnego.
  4. Stosunki między
    Rzecząpospolitą Polską a Kościołem katolickim określają umowa
    międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską i ustawy.
  5. Stosunki między
    Rzecząpospolitą Polską a innymi kościołami oraz związkami
    wyznaniowymi określają ustawy uchwalone na podstawie umów
    zawartych przez Radę Ministrów z ich właściwymi
    przedstawicielami.

Art.
24.

  1. Siły Zbrojne Rzeczypospolitej
    Polskiej służą ochronie niepodległości państwa i
    niepodzielności jego terytorium oraz zapewnieniu bezpieczeństwa i
    nienaruszalności jego granic.
  2. Siły Zbrojne zachowują
    neutralność w sprawach politycznych oraz podlegają cywilnej i
    demokratycznej kontroli.

Art.
25.

W
Rzeczypospolitej Polskiej językiem urzędowym jest język polski.
Przepis ten nie narusza praw mniejszości narodowych, etnicznych oraz
województw autonomicznych, wynikających z ustaw oraz ratyfikowanych
umów międzynarodowych.

Art.
26.

  1. Godłem Rzeczypospolitej
    Polskiej jest wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu.
  2. Barwami Rzeczypospolitej
    Polskiej są kolory biały i czerwony.
  3. Hymnem Rzeczypospolitej
    Polskiej jest Mazurek Dąbrowskiego.
  4. Godło, barwy i hymn
    Rzeczypospolitej Polskiej podlegają ochronie prawnej.
  5. Szczegóły dotyczące godła,
    barw i hymnu określa ustawa.

Art.
27.

Stolicą
Rzeczypospolitej Polskiej jest Warszawa.

Rozdział
II
WOLNOŚCI,
PRAWA I OBOWIĄZKI CZŁOWIEKA I OBYWATELA

ZASADY
OGÓLNE

Art.
28.

Przyrodzona
i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw
człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i
ochrona jest obowiązkiem władz publicznych.

Art.
29.

  1. Wolność człowieka podlega
    ochronie prawnej.
  2. Każdy
    jest obowiązany szanować wolności i prawa innych. Nikogo nie
    wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje.
  3. Ograniczenia w zakresie
    korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być
    ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w
    demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku
    publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności
    publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie
    mogą naruszać istoty wolności i praw.

Art.
30.

  1. Wszyscy
    są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania
    przez władze publiczne.
  2. Nikt nie może być
    dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z
    jakiejkolwiek przyczyny.

Art.
31.

  1. Kobieta i mężczyzna w
    Rzeczypospolitej Polskiej mają równe prawa w życiu rodzinnym,
    politycznym, społecznym i gospodarczym.
  2. Kobieta i mężczyzna mają w
    szczególności równe prawo do kształcenia, zatrudnienia i
    awansów, do jednakowego wynagradzania za pracę jednakowej
    wartości, do zabezpieczenia społecznego oraz do zajmowania
    stanowisk, pełnienia funkcji oraz uzyskiwania godności publicznych
    i odznaczeń.

Art.
32.

  1. Obywatelstwo polskie nabywa się
    przez urodzenie z rodziców będących obywatelami polskimi. Inne
    przypadki nabycia obywatelstwa polskiego określa ustawa.
  2. Obywatel polski nie może
    utracić obywatelstwa polskiego, chyba że sam się go zrzeknie.

Art.
33.

  1. Rzeczpospolita Polska zapewnia
    obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i
    etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka,
    zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury.
  2. Mniejszości narodowe i
    etniczne mają prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych,
    kulturalnych i instytucji służących ochronie tożsamości
    religijnej oraz do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących
    ich tożsamości kulturowej.

Art.
34.

Podczas
pobytu za granicą obywatel polski ma prawo do opieki ze strony
Rzeczypospolitej Polskiej.

Art.
35.

  1. Kto znajduje się pod władzą
    Rzeczypospolitej Polskiej, korzysta z wolności i praw zapewnionych
    w Konstytucji.
  2. Wyjątki od tej zasady,
    odnoszące się do cudzoziemców, określa ustawa.

WOLNOŚCI
I PRAWA OSOBISTE

Art.
36.

Rzeczpospolita
Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia.

Art.
37.

Nikt
nie może być poddany eksperymentom naukowym, w tym medycznym, bez
dobrowolnie wyrażonej zgody.

Art.
38.

Nikt
nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub
poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stosowania kar
cielesnych.

Art.
39.

  1. Każdemu zapewnia się
    nietykalność osobistą i wolność osobistą. Pozbawienie lub
    ograniczenie wolności może nastąpić tylko na zasadach i w trybie
    określonych w ustawie.
  2. Każdy pozbawiony wolności nie
    na podstawie wyroku sądowego ma prawo odwołania się do sądu w
    celu niezwłocznego ustalenia legalności tego pozbawienia. O
    pozbawieniu wolności powiadamia się niezwłocznie rodzinę lub
    osobę wskazaną przez pozbawionego wolności.
  3. Każdy zatrzymany powinien być
    niezwłocznie i w sposób zrozumiały dla niego poinformowany o
    przyczynach zatrzymania. Powinien on być w ciągu 48 godzin od
    chwili zatrzymania przekazany do dyspozycji sądu. Zatrzymanego
    należy zwolnić, jeżeli w ciągu 24 godzin od przekazania do
    dyspozycji sądu nie zostanie mu doręczone postanowienie sądu o
    tymczasowym aresztowaniu wraz z przedstawionymi zarzutami.
  4. Każdy pozbawiony wolności
    powinien być traktowany w sposób humanitarny.
  5. Każdy bezprawnie pozbawiony
    wolności ma prawo do odszkodowania.

Art.
40.

  1. Odpowiedzialności karnej
    podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą
    kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia.
    Zasada ta nie stoi na przeszkodzie ukaraniu za czyn, który w czasie
    jego popełnienia stanowił przestępstwo w myśl prawa
    międzynarodowego.
  2. Każdy, przeciw komu prowadzone
    jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach
    postępowania. Może on w szczególności wybrać obrońcę lub na
    zasadach określonych w ustawie korzystać z obrońcy z urzędu.
  3. Każdego uważa się za
    niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym
    wyrokiem sądu.

Art.
41.

Zbrodnie
wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości nie podlegają przedawnieniu.

Art.
42.

Bieg
przedawnienia w stosunku do przestępstw, nie ściganych z przyczyn
politycznych, popełnionych przez funkcjonariuszy publicznych lub na
ich zlecenie, ulega zawieszeniu do czasu ustania tych przyczyn.

Art.
43.

  1. Każdy ma prawo do
    sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej
    zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.
  2. Wyłączenie jawności rozprawy
    może nastąpić ze względu na moralność, bezpieczeństwo państwa
    i porządek publiczny oraz ze względu na ochronę życia prywatnego
    stron lub inny ważny interes prywatny. Wyrok ogłaszany jest
    publicznie.

Art.
44.

Przepadek
rzeczy może nastąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie i
tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu.

Art.
45.

Każdy
ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i
dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym.

Art.
46.

  1. Rodzice mają prawo do
    wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Wychowanie to
    powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także
    wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania.
  2. Ograniczenie lub pozbawienie
    praw rodzicielskich może nastąpić tylko w przypadkach określonych
    w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu.

Art.
47.

Zapewnia
się wolność i ochronę tajemnicy komunikowania się. Ich
ograniczenie może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w
ustawie i w sposób w niej określony.

Art.
48.

Zapewnia
się nienaruszalność mieszkania. Przeszukanie mieszkania,
pomieszczenia lub pojazdu może nastąpić jedynie w przypadkach
określonych w ustawie i w sposób w niej określony.

Art.
49.

  1. Nikt nie może być obowiązany
    inaczej niż na podstawie ustawy do ujawniania informacji
    dotyczących jego osoby.
  2. Władze publiczne nie mogą
    pozyskiwać, gromadzić i udostępniać innych informacji o
    obywatelach niż niezbędne w demokratycznym państwie prawnym.
  3. Każdy ma prawo dostępu do
    dotyczących go urzędowych dokumentów i zbiorów danych.
    Ograniczenie tego prawa może określić ustawa.
  4. Każdy ma prawo do żądania
    sprostowania oraz usunięcia informacji nieprawdziwych, niepełnych
    lub zebranych w sposób sprzeczny z ustawą.
  5. Zasady i tryb gromadzenia oraz
    udostępniania informacji określa ustawa.

Art.
50.

  1. Każdemu
    zapewnia się wolność poruszania się po terytorium
    Rzeczypospolitej Polskiej oraz wyboru miejsca zamieszkania i pobytu.
  2. Każdy może swobodnie opuścić
    terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
  3. Wolności, o których mowa w
    ust. 1 i 2, mogą podlegać ograniczeniom określonym w ustawie.
  4. Obywatela
    polskiego nie można wydalić z kraju ani zakazać mu powrotu do
    kraju.
  5. Osoba, której pochodzenie
    polskie zostało stwierdzone zgodnie z ustawą, może osiedlić się
    na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na stałe.

Art.
51.

  1. Każdemu zapewnia się wolność
    sumienia i religii.
  2. Wolność religii obejmuje
    wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego
    wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie
    lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę,
    uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność
    religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu
    w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do
    korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują.
  3. Rodzice mają prawo do
    zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego i religijnego
    zgodnie ze swoimi przekonaniami. Przepis art. 48 ust. 1 stosuje się
    odpowiednio.
  4. Religia
    kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji
    prawnej może być przedmiotem nauczania w szkole, przy czym nie
    może być naruszona wolność sumienia i religii innych osób.
  5. Wolność uzewnętrzniania
    religii może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko
    wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa,
    porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw
    innych osób.
  6. Nikt nie
    może być zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w
    praktykach religijnych.
  7. Nikt nie może być obowiązany
    przez organy władzy publicznej do ujawnienia swojego światopoglądu,
    przekonań religijnych lub wyznania.

Art.
52.

  1. Każdemu zapewnia się wolność
    wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania
    informacji.
  2. Cenzura
    prewencyjna środków społecznego przekazu oraz koncesjonowanie
    prasy są zakazane. Ustawa może wprowadzić obowiązek uprzedniego
    uzyskania koncesji na prowadzenie stacji radiowej lub telewizyjnej.

Art.
53.

  1. Ekstradycja obywatela polskiego
    jest zakazana, z wyjątkiem przypadków określonych w ust. 2 i 3.
  2. Ekstradycja obywatela polskiego
    może być dokonana na wniosek innego państwa lub sądowego organu
    międzynarodowego, jeżeli możliwość taka wynika z ratyfikowanej
    przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej lub ustawy
    wykonującej akt prawa stanowionego przez organizację
    międzynarodową, której Rzeczpospolita Polska jest członkiem, pod
    warunkiem że czyn objęty wnioskiem o ekstradycję:

1)
został popełniony poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, oraz

2)
stanowił przestępstwo według prawa Rzeczypospolitej Polskiej lub
stanowiłby przestępstwo według prawa Rzeczypospolitej Polskiej w
razie popełnienia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, zarówno
w czasie jego popełnienia, jak i w chwili złożenia wniosku.

  1. Nie wymaga spełnienia warunków
    określonych w ust. 2 pkt 1 i 2 ekstradycja mająca nastąpić na
    wniosek sądowego organu międzynarodowego powołanego na podstawie
    ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej,
    w związku z objętą jurysdykcją tego organu zbrodnią
    ludobójstwa, zbrodnią przeciwko ludzkości, zbrodnią wojenną lub
    zbrodnią agresji.
  2. Ekstradycja jest zakazana,
    jeżeli dotyczy osoby podejrzanej o popełnienie bez użycia
    przemocy przestępstwa z przyczyn politycznych lub jej dokonanie
    będzie naruszać wolności i prawa człowieka i obywatela.
  3. W sprawie dopuszczalności
    ekstradycji orzeka sąd.

Art.
54.

  1. Cudzoziemcy mogą korzystać z
    prawa azylu w Rzeczypospolitej Polskiej na zasadach określonych w
    ustawie.
  2. Cudzoziemcowi, który w
    Rzeczypospolitej Polskiej poszukuje ochrony przed prześladowaniem,
    może być przyznany status uchodźcy zgodnie z wiążącymi
    Rzeczpospolitą Polską umowami międzynarodowymi.

WOLNOŚCI
I PRAWA POLITYCZNE

Art.
55.

Każdemu
zapewnia się wolność organizowania pokojowych zgromadzeń i
uczestniczenia w nich. Ograniczenie tej wolności może określać
ustawa.

Art.
56.

  1. Każdemu zapewnia się wolność
    zrzeszania się.
  2. Zakazane są zrzeszenia,
    których cel lub działalność są sprzeczne z Konstytucją lub
    ustawą. O odmowie rejestracji lub zakazie działania takiego
    zrzeszenia orzeka sąd.
  3. Ustawa określa rodzaje
    zrzeszeń podlegających sądowej rejestracji, tryb tej rejestracji
    oraz formy nadzoru nad tymi zrzeszeniami.

Art.
57.

  1. Zapewnia się wolność
    zrzeszania się w związkach zawodowych, organizacjach
    społeczno-zawodowych rolników oraz w organizacjach pracodawców.
  2. Związki zawodowe oraz
    pracodawcy i ich organizacje mają prawo do rokowań, w
    szczególności w celu rozwiązywania sporów zbiorowych, oraz do
    zawierania układów zbiorowych pracy i innych porozumień.
  3. Związkom zawodowym przysługuje
    prawo do organizowania strajków pracowniczych i innych form
    protestu w granicach określonych w ustawie. Ze względu na dobro
    publiczne ustawa może ograniczyć prowadzenie strajku lub zakazać
    go w odniesieniu do określonych kategorii pracowników lub w
    określonych dziedzinach.
  4. Zakres wolności zrzeszania się
    w związkach zawodowych i organizacjach pracodawców oraz innych
    wolności związkowych może podlegać tylko takim ograniczeniom
    ustawowym, jakie są dopuszczalne przez wiążące Rzeczpospolitą
    Polską umowy międzynarodowe.

Art.
58.

Obywatele
polscy korzystający z pełni praw publicznych mają prawo dostępu
do służby publicznej na jednakowych zasadach.

Art.
59.

  1. Obywatel ma prawo do
    uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej
    oraz osób pełniących funkcje publiczne. Prawo to obejmuje również
    uzyskiwanie informacji o działalności organów samorządu
    gospodarczego i zawodowego a także innych osób oraz jednostek
    organizacyjnych w zakresie, w jakim wykonują one zadania władzy
    publicznej i gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu
    Państwa.
  2. Prawo do uzyskiwania informacji
    obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia
    kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z
    powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub
    obrazu.
  3. Ograniczenie prawa, o którym
    mowa w ust. 1 i 2, może nastąpić wyłącznie ze względu na
    określone w ustawach ochronę wolności i praw innych osób i
    podmiotów gospodarczych oraz ochronę porządku publicznego,
    bezpieczeństwa lub ważnego interesu gospodarczego państwa.
  4. Tryb udzielania informacji, o
    których mowa w ust. 1 i 2, określają ustawy, a w odniesieniu do
    Sejmu i Senatu ich regulaminy.

Art.
60.

  1. Obywatel polski ma prawo
    udziału w referendum oraz prawo wybierania Prezydenta
    Rzeczypospolitej, posłów, senatorów i przedstawicieli do organów
    samorządu terytorialnego, jeżeli najpóźniej w dniu głosowania
    kończy 18 lat.
  2. Prawo udziału w referendum
    oraz prawo wybierania nie przysługuje osobom, które prawomocnym
    orzeczeniem sądowym są ubezwłasnowolnione lub pozbawione praw
    publicznych albo wyborczych.

Art.
61.

Każdy
ma prawo składać petycje, wnioski i skargi w interesie publicznym,
własnym lub innej osoby za jej zgodą do organów władzy publicznej
oraz do organizacji i instytucji społecznych w związku z
wykonywanymi przez nie zadaniami zleconymi z zakresu administracji
publicznej. Tryb rozpatrywania petycji, wniosków i skarg określa
ustawa.

WOLNOŚCI
I PRAWA EKONOMICZNE, SOCJALNE I KULTURALNE

Art.
62.

  1. Każdy ma prawo do własności,
    innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia.
  2. Własność, inne prawa
    majątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla
    wszystkich ochronie prawnej.
  3. Własność może być
    ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie
    narusza ona istoty prawa własności.

Art.
63.

  1. Każdemu zapewnia się wolność
    wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Wyjątki
    określa ustawa.
  2. Obowiązek
    pracy może być nałożony tylko przez ustawę.
  3. Stałe zatrudnianie dzieci do
    lat 16 jest zakazane. Formy i charakter dopuszczalnego zatrudniania
    określa ustawa.
  4. Minimalną wysokość
    wynagrodzenia za pracę lub sposób ustalania tej wysokości określa
    ustawa.
  5. Władze publiczne prowadzą
    politykę zmierzającą do pełnego, produktywnego zatrudnienia
    poprzez realizowanie programów zwalczania bezrobocia, w tym
    organizowanie i wspieranie poradnictwa i szkolenia zawodowego oraz
    robót publicznych i prac interwencyjnych.

Art.
64.

  1. Każdy ma prawo do bezpiecznych
    i higienicznych warunków pracy. Sposób realizacji tego prawa oraz
    obowiązki pracodawcy określa ustawa.
  2. Pracownik ma prawo do
    określonych w ustawie dni wolnych od pracy i corocznych płatnych
    urlopów; maksymalne normy czasu pracy określa ustawa.

Art.
65.

  1. Obywatel ma prawo do
    zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze
    względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku
    emerytalnego. Zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa
    ustawa.
  2. Obywatel pozostający bez pracy
    nie z własnej woli i nie mający innych środków utrzymania ma
    prawo do zabezpieczenia społecznego, którego zakres i formy
    określa ustawa.

Art.
66.

  1. Każdy ma prawo do ochrony
    zdrowia.
  2. Obywatelom, niezależnie od ich
    sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp
    do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków
    publicznych. Warunki i zakres udzielania świadczeń określa
    ustawa.
  3. Władze publiczne są
    obowiązane do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom,
    kobietom ciężarnym, osobom niepełnosprawnym i osobom w podeszłym
    wieku.
  4. Władze publiczne są
    obowiązane do zwalczania chorób epidemicznych i zapobiegania
    negatywnym dla zdrowia skutkom degradacji środowiska.
  5. Władze publiczne popierają
    rozwój kultury fizycznej, zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży.

Art.
67.

Osobom
niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą,
pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz
komunikacji społecznej.

Art.
68.

  1. Każdy ma prawo do nauki. Nauka
    do 18 roku życia jest obowiązkowa. Sposób wykonywania obowiązku
    szkolnego określa ustawa.
  2. Nauka w szkołach publicznych
    jest bezpłatna. Ustawa może dopuścić świadczenie niektórych
    usług edukacyjnych przez publiczne szkoły wyższe za odpłatnością.
  3. Rodzice mają wolność wyboru
    dla swoich dzieci szkół innych niż publiczne. Obywatele i
    instytucje mają prawo zakładania szkół podstawowych,
    ponadpodstawowych i wyższych oraz zakładów wychowawczych. Warunki
    zakładania i działalności szkół niepublicznych oraz udziału
    władz publicznych w ich finansowaniu, a także zasady nadzoru
    pedagogicznego nad szkołami i zakładami wychowawczymi, określa
    ustawa.
  4. Władze publiczne zapewniają
    obywatelom powszechny i równy dostęp do wykształcenia. W tym celu
    tworzą i wspierają systemy indywidualnej pomocy finansowej i
    organizacyjnej dla uczniów i studentów. Warunki udzielania pomocy
    określa ustawa.
  5. Zapewnia się autonomię szkół
    wyższych na zasadach określonych w ustawie.

Art.
69.

  1. Państwo w swojej polityce
    społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny
    znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej,
    zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej
    pomocy ze strony władz publicznych.
  2. Matka przed i po urodzeniu
    dziecka ma prawo do szczególnej pomocy władz publicznych, której
    zakres określa ustawa.

Art.
70.

  1. Rzeczpospolita Polska zapewnia
    ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy
    publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem,
    wyzyskiem i demoralizacją.
  2. Dziecko
    pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz
    publicznych.
  3. W toku ustalania praw dziecka
    organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są
    obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia
    zdania dziecka.
  4. Ustawa
    określa kompetencje i sposób powoływania Rzecznika Praw Dziecka.

Art.
71.

Każdemu
zapewnia się wolność twórczości artystycznej, badań naukowych
oraz ogłaszania ich wyników, wolność nauczania, a także wolność
korzystania z dóbr kultury.

Art.
72.

  1. Władze publiczne prowadzą
    politykę zapewniającą bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu
    i przyszłym pokoleniom.
  2. Ochrona środowiska jest
    obowiązkiem władz publicznych.
  3. Każdy ma prawo do informacji o
    stanie i ochronie środowiska.
  4. Władze publiczne wspierają
    działania obywateli na rzecz ochrony i poprawy stanu środowiska.

Art.
73.

  1. Władze
    publiczne prowadzą politykę sprzyjającą zaspokojeniu potrzeb
    mieszkaniowych obywateli, w szczególności przeciwdziałają
    bezdomności, wspierają rozwój budownictwa socjalnego oraz
    popierają działania obywateli zmierzające do uzyskania własnego
    mieszkania.
  2. Ochronę praw lokatorów
    określa ustawa.

Art.
74.

Władze
publiczne chronią konsumentów, użytkowników i najemców przed
działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i
bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres
tej ochrony określa ustawa.

ŚRODKI
OCHRONY WOLNOŚCI I PRAW

Art.
75.

  1. Każdy ma prawo do
    wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z
    prawem działanie organu władzy publicznej.
  2. Ustawa nie może nikomu zamykać
    drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw.

Art.
76.

Każda
ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w
pierwszej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania
określa ustawa.

Art.
77.

  1. Każdy, czyje konstytucyjne
    wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach
    określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału
    Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub
    innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ
    administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub
    prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji.
  2. Przepis ust. 1 nie dotyczy praw
    określonych w art. 56.

Art.
78.

Każdy
ma prawo wystąpienia, na zasadach określonych w ustawie, do
Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich
wolności lub praw naruszonych przez organy władzy publicznej.

Art.
79.

Praw
określonych w art. 65 ust. 4 i 5, art. 66, art. 69, art. 71 i art.
74-76 można dochodzić w granicach określonych w ustawie.

OBOWIĄZKI

Art.
80.

Obowiązkiem
obywatela polskiego jest wierność Rzeczypospolitej Polskiej oraz
troska o dobro wspólne.

Art.
81.

Każdy
ma obowiązek przestrzegania prawa Rzeczypospolitej Polskiej.

Art.
82.

Każdy
jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych,
w tym podatków, określonych w ustawie.

Art.
83.

  1. Obowiązkiem obywatela
    polskiego jest obrona Ojczyzny.
  2. Zakres obowiązku służby
    wojskowej określa ustawa.
  3. Obywatel, któremu przekonania
    religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie
    służby wojskowej, może być obowiązany do służby zastępczej
    na zasadach określonych w ustawie.

Art.
84.

Każdy
jest obowiązany do dbałości o stan środowiska i ponosi
odpowiedzialność za spowodowane przez siebie jego pogorszenie.
Zasady tej odpowiedzialności określa ustawa.

 

Rozdział
III
ŹRÓDŁA
PRAWA

Art.
85.

  1. Źródłami
    powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są:
    Konstytucja, ustawy
    organiczne
    ,
    ustawy
    zwykłe
    ,
    ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia.
  2. Źródłami powszechnie
    obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są na obszarze
    działania organów, które je ustanowiły, akty prawa miejscowego.

Art.
86.

Ustawami
organicznymi są ustawy rozwijające prawa podstawowe i wolności
publiczne, aprobujące statuty autonomii i powszechny system wyborczy
oraz pozostałe takie przewidziane w Konstytucji.

Art.
87.

  1. Warunkiem
    wejścia w życie ustaw
    organicznych, ustaw zwykłych
    ,
    rozporządzeń oraz aktów prawa miejscowego jest ich ogłoszenie.
  2. Zasady i tryb ogłaszania aktów
    normatywnych określa ustawa.
  3. Umowy międzynarodowe
    ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie są ogłaszane
    w trybie wymaganym dla ustaw. Zasady ogłaszania innych umów
    międzynarodowych określa ustawa.

Art.
88.

  1. Ratyfikacja przez
    Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej i jej wypowiedzenie
    wymaga uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, jeżeli umowa dotyczy:

    1. pokoju, sojuszy, układów politycznych lub układów wojskowych,
    2. wolności, praw lub obowiązków obywatelskich określonych w
      Konstytucji,
    3. członkostwa Rzeczypospolitej Polskiej w organizacji międzynarodowej,
    4. znacznego obciążenia państwa pod względem finansowym,
    5. spraw uregulowanych w ustawie lub w których Konstytucja wymaga
      ustawy.
  2. O zamiarze przedłożenia
    Prezydentowi Rzeczypospolitej do ratyfikacji umów międzynarodowych,
    których ratyfikacja nie wymaga zgody wyrażonej w ustawie, Prezes
    Rady Ministrów zawiadamia Sejm.
  3. Zasady
    oraz tryb zawierania, ratyfikowania i wypowiadania umów
    międzynarodowych określa ustawa
    organiczna
    .

Art.
89

  1. Rzeczpospolita Polska może na
    podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji
    międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów
    władzy państwowej w niektórych sprawach.
  2. Ustawa, wyrażająca zgodę na
    ratyfikację umowy międzynarodowej, o której mowa w ust. 1, jest
    uchwalana przez Sejm większością 2/3 głosów w obecności co
    najmniej połowy ustawowej liczby posłów oraz przez Senat
    większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy
    ustawowej liczby senatorów.
  3. Wyrażenie
    zgody na ratyfikację takiej umowy może być uchwalone w referendum
    ogólnokrajowym zgodnie z przepisem art. 125.
  4. Uchwałę w sprawie wyboru
    trybu wyrażenia zgody na ratyfikację podejmuje Sejm bezwzględną
    większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej
    liczby posłów.

Art.
90.

  1. Ratyfikowana umowa
    międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw
    Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajowego porządku
    prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie
    jest uzależnione od wydania ustawy.
  2. Umowa międzynarodowa
    ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ma
    pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się
    pogodzić z umową.
  3. Jeżeli
    wynika to z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy
    konstytuującej organizację międzynarodową, prawo przez nią
    stanowione jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo w
    przypadku kolizji z ustawami.

Art.
91.

  1. Rozporządzenia są wydawane
    przez organy wskazane w Konstytucji, na podstawie szczegółowego
    upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania.
    Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania
    rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz
    wytyczne dotyczące treści aktu.
  2. Organ upoważniony do wydania
    rozporządzenia nie może przekazać swoich kompetencji, o których
    mowa w ust. 1, innemu organowi.

Art.
92.

  1. Uchwały Rady Ministrów oraz
    zarządzenia Prezesa Rady Ministrów i ministrów mają charakter
    wewnętrzny i obowiązują tylko jednostki organizacyjnie podległe
    organowi wydającemu te akty.
  2. Zarządzenia
    są wydawane tylko na podstawie ustawy. Nie mogą one stanowić
    podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych
    podmiotów.
  3. Uchwały i zarządzenia
    podlegają kontroli co do ich zgodności z powszechnie obowiązującym
    prawem.

Art.
93.

  1. Organy
    samorządu terytorialnego oraz terenowe organy administracji
    rządowej, na podstawie i w granicach upoważnień zawartych w
    ustawie, ustanawiają akty prawa miejscowego obowiązujące na
    obszarze działania tych organów. Zasady i tryb wydawania aktów
    prawa miejscowego określa ustawa.
  2. Autonomii
    regionalnej przysługuje właściwy zakres ustawodawstwa.

Rozdział
IV
SEJM
I SENAT

Art.
94.

  1. Władzę ustawodawczą w
    Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sejm i Senat.
  2. Sejm sprawuje kontrolę nad
    działalnością Rady Ministrów w zakresie określonym przepisami
    Konstytucji i ustaw.

WYBORY
I KADENCJA

Art.
95.

  1. Sejm
    składa się z ? posłów.
  2. Wybory
    do Sejmu są powszechne, równe, bezpośrednie i odbywają się w
    głosowaniu tajnym.

Art.
96.

  1. Sejm
    jest wybierany na czteroletnią kadencję. Kadencja Sejmu rozpoczyna
    się z dniem zebrania się Sejmu na pierwsze posiedzenie i trwa do
    dnia poprzedzającego dzień zebrania się Sejmu następnej
    kadencji.
  2. Wybory
    do Sejmu zarządza Prezydent Rzeczypospolitej nie później niż na
    90 dni przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji Sejmu,
    wyznaczając wybory na dzień wolny od pracy, przypadający w ciągu
    30 dni przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji Sejmu.
  3. Sejm
    może skrócić swoją kadencję uchwałą podjętą większością
    co najmniej 2/3 głosów ustawowej liczby posłów.
  4. Prezydent
    Rzeczypospolitej, po zasięgnięciu opinii Marszałka Sejmu, może w
    przypadkach określonych w Konstytucji zarządzić skrócenie
    kadencji Sejmu.
  5. Prezydent
    Rzeczypospolitej, zarządzając skrócenie kadencji Sejmu, zarządza
    jednocześnie wybory do Sejmu i wyznacza ich datę na dzień
    przypadający nie później niż w ciągu 45 dni od dnia zarządzenia
    skrócenia kadencji Sejmu. Prezydent Rzeczypospolitej zwołuje
    pierwsze posiedzenie nowo wybranego Sejmu nie później niż na 15
    dzień po dniu przeprowadzenia wyborów.
  6. W
    razie skrócenia kadencji Sejmu stosuje się odpowiednio przepis
    ust. 1.

Art.
97.

  1. Wybrany
    do Sejmu może być obywatel polski mający prawo wybierania, który
    najpóźniej w dniu wyborów kończy 18
    lat
    .
  2. Wybraną do Sejmu nie może być
    osoba skazana prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za
    przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego.

Art.
98
.

  1. Kandydatów na posłów mogą
    zgłaszać partie polityczne oraz wyborcy.
  2. Zasady i tryb zgłaszania
    kandydatów i przeprowadzania wyborów oraz warunki ważności
    wyborów określa ustawa
    organiczna
    .

Art.
99
.

  1. Ważność wyborów do Sejmu
    stwierdza Sąd Najwyższy.
  2. Wyborcy
    przysługuje prawo zgłoszenia do Sądu Najwyższego protestu
    przeciwko ważności wyborów na zasadach określonych w
    ustawie organicznej.

Art.
100.

  1. Senat
    składa
    się z członków rządów województw autonomicznych, które ich

    powołują
    i odwołują. Mogą oni być zastępowani przez innych członków
    swoich

    rządów.
  2. Każde
    województwo autonomiczne posiada co najmniej trzy głosy,
    województwa autonomiczne liczące ponad dwa miliony

    mieszkańców
    posiadają cztery głosy, województwa autonomiczne liczące ponad
    sześć milionów

    mieszkańców
    posiadają pięć, województwa autonomiczne liczące ponad siedem
    milionów mieszkańców

    sześć
    głosów.
  3. Każde
    województwo autonomiczne może delegować tylu członków, ile
    posiada głosów. Głosy

    jednego
    województwa autonomicznego mogą być oddawane tylko jednolicie i
    tylko przez członków obecnych

    lub
    ich zastępców.
  4. Powołaną
    do Senatu nie może być osoba skazana prawomocnym wyrokiem na karę
    pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z
    oskarżenia publicznego.

POSŁOWIE
I SENATOROWIE

Art.
101.

Nie
można być równocześnie posłem i senatorem.

Art.
102.

  1. Mandatu posła nie można
    łączyć z funkcją Prezesa Narodowego Banku Polskiego, Prezesa
    Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika
    Praw Dziecka i ich zastępców, członka Rady Polityki Pieniężnej,
    członka Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, ambasadora oraz z
    zatrudnieniem w Kancelarii Sejmu, Kancelarii Senatu, Kancelarii
    Prezydenta Rzeczypospolitej lub z zatrudnieniem w administracji
    rządowej. Zakaz ten nie dotyczy członków Rady Ministrów i
    sekretarzy stanu w administracji rządowej.
  2. Sędzia, prokurator, urzędnik
    służby cywilnej, żołnierz pozostający w czynnej służbie
    wojskowej, funkcjonariusz policji oraz funkcjonariusz służb
    ochrony państwa nie mogą sprawować mandatu poselskiego.
  3. Inne przypadki zakazu łączenia
    mandatu poselskiego z funkcjami publicznymi oraz zakazu jego
    sprawowania może określić ustawa.

Art.
103.

  1. Posłowie są przedstawicielami
    Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców.
  2. Przed rozpoczęciem sprawowania
    mandatu posłowie składają przed Sejmem następujące ślubowanie:

    „Uroczyście
    ślubuję rzetelnie i sumiennie wykonywać obowiązki wobec Narodu,
    strzec suwerenności i interesów Państwa, czynić wszystko dla
    pomyślności Ojczyzny i dobra obywateli, przestrzegać Konstytucji i
    innych praw Rzeczypospolitej Polskiej.”

    Ślubowanie
    może być złożone z dodaniem zdania „Tak mi dopomóż Bóg”.

  3. Odmowa złożenia ślubowania
    oznacza zrzeczenie się mandatu.

Art.
104.

Poseł nie może być
pociągnięty do odpowiedzialności za swoją działalność
wchodzącą w zakres sprawowania mandatu poselskiego ani w czasie
jego trwania, ani po jego wygaśnięciu. Za taką działalność
poseł odpowiada wyłącznie przed Sejmem, a w przypadku naruszenia
praw osób trzecich może być pociągnięty do odpowiedzialności
sądowej.

Art.
105
.

Warunki
niezbędne do skutecznego wypełniania obowiązków poselskich oraz
ochronę praw wynikających ze sprawowania mandatu określa ustawa
organiczna
.

Art.
106.

  1. W zakresie określonym ustawą
    poseł nie może prowadzić działalności gospodarczej z osiąganiem
    korzyści z majątku Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego
    ani nabywać tego majątku.
  2. Za naruszenie zakazów, o
    których mowa w ust. 1, poseł, uchwałą Sejmu podjętą na wniosek
    Marszałka Sejmu, może być pociągnięty do odpowiedzialności
    przed Trybunałem Stanu, który orzeka w przedmiocie pozbawienia
    mandatu.

Art.
107.

Do
senatorów stosuje się odpowiednio przepisy art. 101, 102,
103.2,103.3 oraz 104-107.

ORGANIZACJA
I DZIAŁANIE

Art.
108.

  1. Sejm i Senat obradują na
    posiedzeniach.
  2. Pierwsze posiedzenia Sejmu i
    Senatu Prezydent Rzeczypospolitej zwołuje na dzień przypadający w
    ciągu 30 dni od dnia wyborów, z wyjątkiem przypadków określonych
    w art. 98 ust. 3 i 5.

Art.
109.

  1. Sejm wybiera ze swojego grona
    Marszałka Sejmu i wicemarszałków.
  2. Marszałek Sejmu przewodniczy
    obradom Sejmu, strzeże praw Sejmu oraz reprezentuje Sejm na
    zewnątrz.
  3. Sejm powołuje komisje stałe
    oraz może powoływać komisje nadzwyczajne.

Art.
110.

  1. Sejm może powołać komisję
    śledczą do zbadania określonej sprawy.
  2. Tryb działania komisji
    śledczej określa ustawa.

Art.
111.

Organizację
wewnętrzną i porządek prac Sejmu oraz tryb powoływania i
działalności jego organów, jak też sposób wykonywania
konstytucyjnych i ustawowych obowiązków organów państwowych wobec
Sejmu określa regulamin Sejmu uchwalony przez Sejm.

Art.
112.

Posiedzenia
Sejmu są jawne. Jeżeli wymaga tego dobro państwa, Sejm może
bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy
ustawowej liczby posłów, uchwalić tajność obrad.

Art.
113.

  1. W przypadkach określonych w
    Konstytucji Sejm i Senat, obradując wspólnie pod przewodnictwem
    Marszałka Sejmu lub w jego zastępstwie Marszałka Senatu, działają
    jako Zgromadzenie Narodowe.
  2. Zgromadzenie Narodowe uchwala
    swój regulamin.

Art.
114.

  1. Prezes Rady Ministrów i
    pozostali członkowie Rady Ministrów mają obowiązek udzielenia
    odpowiedzi na interpelacje i zapytania poselskie w ciągu 21 dni.
  2. Prezes Rady Ministrów i
    pozostali członkowie Rady Ministrów mają obowiązek udzielenia
    odpowiedzi w sprawach bieżących na każdym posiedzeniu Sejmu.

Art.
115.

  1. Sejm
    decyduje w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej o stanie wojny i o
    zawarciu pokoju.
  2. Sejm może podjąć uchwałę o
    stanie wojny jedynie w razie zbrojnej napaści na terytorium
    Rzeczypospolitej Polskiej lub gdy z umów międzynarodowych wynika
    zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji. Jeżeli Sejm
    nie może się zebrać na posiedzenie, o stanie wojny postanawia
    Prezydent Rzeczypospolitej.

Art.
116.

Zasady
użycia Sił Zbrojnych poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej
określa ratyfikowana umowa międzynarodowa lub ustawa. Zasady pobytu
obcych wojsk na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i zasady
przemieszczania się ich przez to terytorium określają ratyfikowane
umowy międzynarodowe lub ustawy.

Art.
117.

  1. Inicjatywa ustawodawcza
    przysługuje posłom, Senatowi, Prezydentowi Rzeczypospolitej i
    Radzie Ministrów.
  2. Inicjatywa
    ustawodawcza przysługuje również grupie co najmniej 100 000
    obywateli mających prawo wybierania do Sejmu. Tryb postępowania w
    tej sprawie określa ustawa
    organiczna
    .
  3. Inicjatywa
    ustawodawcza przysługuje gminom w zakresie zmiany granic
    terytorialnych sąsiadujących ze sobą powiatów. Tryb postępowania
    w tej sprawie określa ustawa organiczna.
  4. Inicjatywa
    ustawodawcza przysługuje powiatom w zakresie zmiany granic
    terytorialnych sąsiadujących ze sobą województw autonomicznych.
    Tryb postępowania w tej sprawie określa ustawa organiczna.
  5. Wnioskodawcy przedkładając
    Sejmowi projekt ustawy, przedstawiają skutki finansowe jej
    wykonania.
  6. Projekty
    Rady Ministrów należy skierować najpierw do Senatu. Senat jest
    uprawniony do ustosunkowania się w ciągu sześciu tygodni do tych
    projektów. Jeżeli domaga się on z ważnego powodu, w
    szczególności ze względu na objętość projektu, przedłużenia
    terminu, to termin wynosi dziewięć tygodni. Rada Ministrów może
    projekt, który określiła przy skierowaniu do Senatu wyjątkowo
    jako szczególnie pilny, po trzech tygodniach albo, gdy Senat wyrazi
    stosownie do zdania 3 żądanie, po sześciu tygodniach przesłać
    do Sejmu, nawet jeśli nie wpłynęła jeszcze opinia Senatu; opinię
    Senatu powinna ona niezwłocznie po jej nadejściu przekazać
    Sejmowi.
  7. Projekty
    Senatu kieruje się do Sejmu w ciągu sześciu tygodni za
    pośrednictwem Rady Ministrów. Powinna ona przy tym przedstawić
    swój pogląd. Jeśli zażąda ona z ważnego powodu, w
    szczególności ze względu na objętość projektu, przedłużenie
    terminu, to termin wynosi dziewięć tygodni. Jeśli Senat określił
    projekt wyjątkowo jako szczególnie pilny, termin wynosi trzy
    tygodnie, albo jeśli Rada Ministrów wyrazi stosownie do zdania 3
    żądanie, sześć tygodni.

Art.
118.

  1. Sejm
    rozpatruje projekt ustawy w trzech czytaniach.
  2. Prawo wnoszenia poprawek do
    projektu ustawy w czasie rozpatrywania go przez Sejm przysługuje
    wnioskodawcy projektu, posłom i Radzie Ministrów.
  3. Marszałek Sejmu może odmówić
    poddania pod głosowanie poprawki, która uprzednio nie była
    przedłożona komisji.
  4. Wnioskodawca może wycofać
    projekt ustawy w toku postępowania ustawodawczego w Sejmie do czasu
    zakończenia drugiego czytania projektu.

Art.
119.

Sejm
uchwala ustawy zwykłą większością głosów w obecności co
najmniej połowy ustawowej liczby posłów, chyba że Konstytucja
przewiduje inną większość. W tym samym trybie Sejm podejmuje
uchwały, jeżeli ustawa lub uchwała Sejmu nie stanowi inaczej.

Art.
120

Do
uchwalenia, zmiany lub uchylenia ustaw organicznych w Sejmie i
Senacie jest wymagana absolutna większość ustawowej liczby
członków izb w głosowaniu końcowym nad całością projektu.

Art.
121.

  1. Ustawę uchwaloną przez Sejm
    Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi.
  2. Senat w ciągu 30 dni od dnia
    przekazania ustawy może ją przyjąć bez zmian, uchwalić poprawki
    albo uchwalić odrzucenie jej w całości. Jeżeli Senat w ciągu 30
    dni od dnia przekazania ustawy nie podejmie stosownej uchwały,
    ustawę uznaje się za uchwaloną w brzmieniu przyjętym przez Sejm.
  3. Jeśli
    uchwała Senatu odrzucająca ustawę lub proponująca poprawkę
    została uchwalona większością głosów ustawowej liczby
    senatorów, to wówczas może ona zostać odrzucona uchwałą
    większości głosów ustawowej liczby posłów w Sejmie. Jeśli
    natomiast Senat przyjmie uchwałę odrzucająca ustawę lub
    proponującą poprawkę większością co najmniej dwóch trzecich
    głosów, to wówczas odrzucenie jej przez Sejm wymaga większości
    dwóch trzecich głosów ustawowej liczby posłów.

Art.
122.

  1. Po zakończeniu postępowania
    określonego w art. 121 Marszałek Sejmu przedstawia uchwaloną
    ustawę do podpisu Prezydentowi Rzeczypospolitej.
  2. Prezydent Rzeczypospolitej
    podpisuje ustawę w ciągu 21 dni od dnia przedstawienia i zarządza
    jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.
  3. Przed podpisaniem ustawy
    Prezydent Rzeczypospolitej może wystąpić do Trybunału
    Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie zgodności ustawy z
    Konstytucją. Prezydent Rzeczypospolitej nie może odmówić
    podpisania ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny uznał za zgodną
    z Konstytucją.
  4. Prezydent Rzeczypospolitej
    odmawia podpisania ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny uznał za
    niezgodną z Konstytucją. Jeżeli jednak niezgodność z
    Konstytucją dotyczy poszczególnych przepisów ustawy, a Trybunał
    Konstytucyjny nie orzeknie, że są one nierozerwalnie związane z
    całą ustawą, Prezydent Rzeczypospolitej, po zasięgnięciu opinii
    Marszałka Sejmu, podpisuje ustawę z pominięciem przepisów
    uznanych za niezgodne z Konstytucją albo zwraca ustawę Sejmowi w
    celu usunięcia niezgodności.
  5. Jeżeli Prezydent
    Rzeczypospolitej nie wystąpił z wnioskiem do Trybunału
    Konstytucyjnego w trybie ust. 3, może z umotywowanym wnioskiem
    przekazać ustawę Sejmowi do ponownego rozpatrzenia. Po ponownym
    uchwaleniu ustawy przez Sejm większością 3/5 głosów w obecności
    co najmniej połowy ustawowej liczby posłów Prezydent
    Rzeczypospolitej w ciągu 7 dni podpisuje ustawę i zarządza jej
    ogłoszenie w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. W razie
    ponownego uchwalenia ustawy przez Sejm Prezydentowi Rzeczypospolitej
    nie przysługuje prawo wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego w
    trybie ust. 3.
  6. Wystąpienie Prezydenta
    Rzeczypospolitej do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie
    zgodności ustawy z Konstytucją lub z wnioskiem do Sejmu o ponowne
    rozpatrzenie ustawy wstrzymuje bieg, określonego w ust. 2, terminu
    do podpisania ustawy.

Art.
123.

  1. Rada Ministrów może uznać
    uchwalony przez siebie projekt ustawy za pilny, z wyjątkiem
    projektów ustaw podatkowych, ustaw dotyczących wyboru Prezydenta
    Rzeczypospolitej, Sejmu, Senatu oraz organów samorządu
    terytorialnego, ustaw regulujących ustrój i właściwość władz
    publicznych, a także kodeksów.
  2. Regulamin Sejmu oraz regulamin
    Senatu określają odrębności w postępowaniu ustawodawczym w
    sprawie projektu pilnego.
  3. W postępowaniu w sprawie
    ustawy, której projekt został uznany za pilny, termin jej
    rozpatrzenia przez Senat wynosi 14 dni, a termin podpisania ustawy
    przez Prezydenta Rzeczypospolitej wynosi 7 dni.

Art.
124.

Do
Senatu stosuje się odpowiednio przepisy art. 110, art. 112, art. 113
i art. 120.

REFERENDUM

Art.
125
.

  1. W sprawach o szczególnym
    znaczeniu dla państwa może być przeprowadzone referendum
    ogólnokrajowe.
  2. Referendum ogólnokrajowe ma
    prawo zarządzić Sejm bezwzględną większością głosów w
    obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów lub
    Prezydent Rzeczypospolitej za zgodą Senatu wyrażoną bezwzględną
    większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej
    liczby senatorów.
  3. Jeżeli w referendum
    ogólnokrajowym wzięło udział więcej niż połowa uprawnionych
    do głosowania, wynik referendum jest wiążący.
  4. Ważność referendum
    ogólnokrajowego oraz referendum, o którym mowa w art. 235 ust. 6,
    stwierdza Sąd Najwyższy.
  5. Zasady i
    tryb przeprowadzania referendum określa ustawa
    organiczna
    .

Rozdział
V
PREZYDENT
RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Art.
126.

  1. Prezydent Rzeczypospolitej
    Polskiej jest najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej
    i gwarantem ciągłości władzy państwowej.
  2. Prezydent Rzeczypospolitej
    czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności
    i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności
    jego terytorium.
  3. Prezydent Rzeczypospolitej
    wykonuje swoje zadania w zakresie i na zasadach określonych w
    Konstytucji i ustawach.

Art.
127
.

  1. Prezydent Rzeczypospolitej jest
    wybierany przez Naród w wyborach powszechnych, równych,
    bezpośrednich i w głosowaniu tajnym.
  2. Prezydent Rzeczypospolitej jest
    wybierany na pięcioletnią kadencję i może być ponownie wybrany
    tylko raz.
  3. Na Prezydenta Rzeczypospolitej
    może być wybrany obywatel polski, który najpóźniej w dniu
    wyborów kończy 35 lat i korzysta z pełni praw wyborczych do
    Sejmu. Kandydata zgłasza co najmniej 100 000 obywateli mających
    prawo wybierania do Sejmu.
  4. Na Prezydenta Rzeczypospolitej
    wybrany zostaje kandydat, który otrzymał więcej niż połowę
    ważnie oddanych głosów. Jeżeli żaden z kandydatów nie uzyska
    wymaganej większości, czternastego dnia po pierwszym głosowaniu
    przeprowadza się ponowne głosowanie.
  5. W ponownym głosowaniu wyboru
    dokonuje się spośród dwóch kandydatów, którzy w pierwszym
    głosowaniu otrzymali kolejno największą liczbę głosów. Jeżeli
    którykolwiek z tych dwóch kandydatów wycofa zgodę na
    kandydowanie, utraci prawo wyborcze lub umrze, w jego miejsce do
    wyborów w ponownym głosowaniu dopuszcza się kandydata, który
    otrzymał kolejno największą liczbę głosów w pierwszym
    głosowaniu. W takim przypadku datę ponownego głosowania odracza
    się o dalszych 14 dni.
  6. Na Prezydenta Rzeczypospolitej
    wybrany zostaje kandydat, który w ponownym głosowaniu otrzymał
    więcej głosów.
  7. Zasady i
    tryb zgłaszania kandydatów i przeprowadzania wyborów oraz warunki
    ważności wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej określa ustawa
    organiczna.

Art.
128.

  1. Kadencja Prezydenta
    Rzeczypospolitej rozpoczyna się w dniu objęcia przez niego urzędu.
  2. Wybory Prezydenta
    Rzeczypospolitej zarządza Marszałek Sejmu na dzień przypadający
    nie wcześniej niż na 100 dni i nie później niż na 75 dni przed
    upływem kadencji urzędującego Prezydenta Rzeczypospolitej, a w
    razie opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej – nie
    później niż w czternastym dniu po opróżnieniu urzędu,
    wyznaczając datę wyborów na dzień wolny od pracy przypadający w
    ciągu 60 dni od dnia zarządzenia wyborów.

Art.
129.

  1. Ważność wyboru Prezydenta
    Rzeczypospolitej stwierdza Sąd Najwyższy.
  2. Wyborcy przysługuje prawo
    zgłoszenia do Sądu Najwyższego protestu przeciwko ważności
    wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej na zasadach określonych w
    ustawie.
  3. W razie stwierdzenia
    nieważności wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej przeprowadza się
    nowe wybory, na zasadach przewidzianych w art. 128 ust. 2 dla
    przypadku opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej.

Art.
130.

Prezydent
Rzeczypospolitej obejmuje urząd po złożeniu wobec Zgromadzenia
Narodowego następującej przysięgi:

„Obejmując
z woli Narodu urząd Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, uroczyście
przysięgam, że dochowam wierności postanowieniom Konstytucji, będę
strzegł niezłomnie godności Narodu, niepodległości i
bezpieczeństwa Państwa, a dobro Ojczyzny oraz pomyślność
obywateli będą dla mnie zawsze najwyższym nakazem”.

Przysięga
może być złożona z dodaniem zdania „Tak mi dopomóż Bóg”.

Art.
131.

  1. Jeżeli Prezydent
    Rzeczypospolitej nie może przejściowo sprawować urzędu,
    zawiadamia o tym Marszałka Sejmu, który tymczasowo przejmuje
    obowiązki Prezydenta Rzeczypospolitej. Gdy Prezydent
    Rzeczypospolitej nie jest w stanie zawiadomić Marszałka Sejmu o
    niemożności sprawowania urzędu, wówczas o stwierdzeniu
    przeszkody w sprawowaniu urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej
    rozstrzyga Trybunał Konstytucyjny na wniosek Marszałka Sejmu. W
    razie uznania przejściowej niemożności sprawowania urzędu przez
    Prezydenta Rzeczypospolitej Trybunał Konstytucyjny powierza
    Marszałkowi Sejmu tymczasowe wykonywanie obowiązków Prezydenta
    Rzeczypospolitej.
  2. Marszałek Sejmu tymczasowo, do
    czasu wyboru nowego Prezydenta Rzeczypospolitej, wykonuje obowiązki
    Prezydenta Rzeczypospolitej w razie:

    1. śmierci Prezydenta Rzeczypospolitej,
    2. zrzeczenia się urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej,
    3. stwierdzenia nieważności wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej lub
      innych przyczyn nieobjęcia urzędu po wyborze,
    4. uznania przez Zgromadzenie Narodowe trwałej niezdolności Prezydenta
      Rzeczypospolitej do sprawowania urzędu ze względu na stan zdrowia,
      uchwałą podjętą większością co najmniej 2/3 głosów ustawowej
      liczby członków Zgromadzenia Narodowego,
    5. złożenia Prezydenta Rzeczypospolitej z urzędu orzeczeniem
      Trybunału Stanu.
  3. Jeżeli Marszałek Sejmu nie
    może wykonywać obowiązków Prezydenta Rzeczypospolitej, obowiązki
    te przejmuje Marszałek Senatu.
  4. Osoba wykonująca obowiązki
    Prezydenta Rzeczypospolitej nie może postanowić o skróceniu
    kadencji Sejmu.

Art.
132.

Prezydent
Rzeczypospolitej nie może piastować żadnego innego urzędu ani
pełnić żadnej funkcji publicznej, z wyjątkiem tych, które są
związane ze sprawowanym urzędem.

Art.
133.

  1. Prezydent Rzeczypospolitej jako
    reprezentant państwa w stosunkach zewnętrznych:

    1. ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe, o czym zawiadamia Sejm
      i Senat,
    2. mianuje i odwołuje pełnomocnych przedstawicieli Rzeczypospolitej
      Polskiej w innych państwach i przy organizacjach międzynarodowych,
    3. przyjmuje listy uwierzytelniające i odwołujące akredytowanych przy
      nim przedstawicieli dyplomatycznych innych państw i organizacji
      międzynarodowych.
  2. Prezydent Rzeczypospolitej
    przed ratyfikowaniem umowy międzynarodowej może zwrócić się do
    Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie jej zgodności z
    Konstytucją.
  3. Prezydent Rzeczypospolitej w
    zakresie polityki zagranicznej współdziała z Prezesem Rady
    Ministrów i właściwym ministrem.

Art.
134.

  1. Prezydent Rzeczypospolitej jest
    najwyższym zwierzchnikiem Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.
  2. W czasie
    pokoju Prezydent Rzeczypospolitej sprawuje zwierzchnictwo nad Siłami
    Zbrojnymi za pośrednictwem Ministra Obrony Narodowej.
  3. Prezydent Rzeczypospolitej
    mianuje Szefa Sztabu Generalnego i dowódców rodzajów Sił
    Zbrojnych na czas określony. Czas trwania kadencji, tryb i warunki
    odwołania przed jej upływem określa ustawa.
  4. Na czas wojny Prezydent
    Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, mianuje
    Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych. W tym samym trybie może on
    Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych odwołać. Kompetencje
    Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasady jego podległości
    konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej określa ustawa.
  5. Prezydent Rzeczypospolitej, na
    wniosek Ministra Obrony Narodowej, nadaje określone w ustawach
    stopnie wojskowe.
  6. Kompetencje Prezydenta
    Rzeczypospolitej, związane ze zwierzchnictwem nad Siłami
    Zbrojnymi, szczegółowo określa ustawa.

Art.
135.

Organem
doradczym Prezydenta Rzeczypospolitej w zakresie wewnętrznego i
zewnętrznego bezpieczeństwa państwa jest Rada Bezpieczeństwa
Narodowego.

Art.
136.

W
razie bezpośredniego, zewnętrznego zagrożenia państwa Prezydent
Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, zarządza
powszechną lub częściową mobilizację i użycie Sił Zbrojnych do
obrony Rzeczypospolitej Polskiej.

Art.
137.

Prezydent
Rzeczypospolitej nadaje obywatelstwo polskie i wyraża zgodę na
zrzeczenie się obywatelstwa polskiego.

Art.
138.

Prezydent
Rzeczypospolitej nadaje ordery i odznaczenia.

Art.
139.

Prezydent
Rzeczypospolitej stosuje prawo łaski. Prawa łaski nie stosuje się
do osób skazanych przez Trybunał Stanu.

Art.
140.

Prezydent
Rzeczypospolitej może zwracać się z orędziem do Sejmu, do Senatu
lub do Zgromadzenia Narodowego. Orędzia nie czyni się przedmiotem
debaty.

Art.
141.

  1. W sprawach szczególnej wagi
    Prezydent Rzeczypospolitej może zwołać Radę Gabinetową. Radę
    Gabinetową tworzy Rada Ministrów obradująca pod przewodnictwem
    Prezydenta Rzeczypospolitej.
  2. Radzie Gabinetowej nie
    przysługują kompetencje Rady Ministrów.

Art.
142.

  1. Prezydent Rzeczypospolitej
    wydaje rozporządzenia i zarządzenia na zasadach określonych w
    art. 92 i art. 93.
  2. Prezydent Rzeczypospolitej
    wydaje postanowienia w zakresie realizacji pozostałych swoich
    kompetencji.

Art.
143.

Organem
pomocniczym Prezydenta Rzeczypospolitej jest Kancelaria Prezydenta
Rzeczypospolitej. Prezydent Rzeczypospolitej nadaje statut Kancelarii
oraz powołuje i odwołuje Szefa Kancelarii Prezydenta
Rzeczypospolitej.

Art.
144.

  1. Prezydent Rzeczypospolitej,
    korzystając ze swoich konstytucyjnych i ustawowych kompetencji,
    wydaje akty urzędowe.
  2. Akty urzędowe Prezydenta
    Rzeczypospolitej wymagają dla swojej ważności podpisu Prezesa
    Rady Ministrów, który przez podpisanie aktu ponosi
    odpowiedzialność przed Sejmem.
  3. Przepis ust. 2 nie dotyczy:
    1. zarządzania wyborów do Sejmu i Senatu,
    2. zwoływania pierwszego posiedzenia nowo wybranych Sejmu i Senatu,
    3. skracania kadencji Sejmu w przypadkach określonych w Konstytucji,
    4. inicjatywy ustawodawczej,
    5. zarządzania referendum ogólnokrajowego,
    6. podpisywania albo odmowy podpisania ustawy,
    7. zarządzania ogłoszenia ustawy oraz umowy międzynarodowej w
      Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej,
    8. zwracania się z orędziem do Sejmu, do Senatu lub do Zgromadzenia
      Narodowego,
    9. wniosku do Trybunału Konstytucyjnego,
    10. wniosku o przeprowadzenie kontroli przez Najwyższą Izbę Kontroli,
    11. desygnowania i powoływania Prezesa Rady Ministrów,
    12. przyjmowania dymisji Rady Ministrów i powierzania jej tymczasowego
      pełnienia obowiązków,
    13. wniosku do Sejmu o pociągnięcie do odpowiedzialności przed
      Trybunałem Stanu członka Rady Ministrów,
    14. odwoływania ministra, któremu Sejm wyraził wotum nieufności,
    15. zwoływania Rady Gabinetowej,
    16. nadawania orderów i odznaczeń,
    17. powoływania sędziów,
    18. stosowania prawa łaski,
    19. nadawania obywatelstwa polskiego i wyrażania zgody na zrzeczenie się
      obywatelstwa polskiego,
    20. powoływania Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego,
    21. powoływania Prezesa i Wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego,
    22. powoływania Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego,
    23. powoływania prezesów Sądu Najwyższego oraz wiceprezesów
      Naczelnego Sądu Administracyjnego,
    24. wniosku do Sejmu o powołanie Prezesa Narodowego Banku Polskiego,
    25. powoływania członków Rady Polityki Pieniężnej,
    26. powoływania i odwoływania członków Rady Bezpieczeństwa
      Narodowego,
    27. powoływania członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji,
    28. nadawania statutu Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej oraz
      powoływania i odwoływania Szefa Kancelarii Prezydenta
      Rzeczypospolitej,
    29. wydawania zarządzeń na zasadach określonych w art. 93,
    30. zrzeczenia się urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej.

Art.
145.

  1. Prezydent Rzeczypospolitej za
    naruszenie Konstytucji, ustawy lub za popełnienie przestępstwa
    może być pociągnięty do odpowiedzialności przed Trybunałem
    Stanu.
  2. Postawienie Prezydenta
    Rzeczypospolitej w stan oskarżenia może nastąpić uchwałą
    Zgromadzenia Narodowego podjętą większością co najmniej 2/3
    głosów ustawowej liczby członków Zgromadzenia Narodowego na
    wniosek co najmniej 140 członków Zgromadzenia Narodowego.
  3. Z dniem podjęcia uchwały o
    postawieniu Prezydenta Rzeczypospolitej w stan oskarżenia przed
    Trybunałem Stanu sprawowanie urzędu przez Prezydenta
    Rzeczypospolitej ulega zawieszeniu. Przepis art. 131 stosuje się
    odpowiednio.

Rozdział
VI
RADA
MINISTRÓW I ADMINISTRACJA RZĄDOWA

Art.
146.

  1. Rada Ministrów prowadzi
    politykę wewnętrzną i zagraniczną Rzeczypospolitej Polskiej.
  2. Do Rady
    Ministrów należą sprawy polityki państwa nie zastrzeżone dla
    innych organów państwowych, województw
    autonomicznych

    i samorządu terytorialnego.
  3. Rada Ministrów kieruje
    administracją rządową.
  4. W zakresie i na zasadach
    określonych w Konstytucji i ustawach Rada Ministrów w
    szczególności:

    1. zapewnia wykonanie ustaw,
    2. wydaje rozporządzenia,
    3. koordynuje i kontroluje prace organów administracji rządowej,
    4. chroni interesy Skarbu Państwa,
    5. uchwala projekt budżetu państwa,
    6. kieruje wykonaniem budżetu państwa oraz uchwala zamknięcie
      rachunków państwowych i sprawozdanie z wykonania budżetu,
    7. zapewnia bezpieczeństwo wewnętrzne państwa oraz porządek
      publiczny,
    8. zapewnia bezpieczeństwo zewnętrzne państwa,
    9. sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie stosunków z innymi
      państwami i organizacjami międzynarodowymi,
    10. zawiera umowy międzynarodowe wymagające ratyfikacji oraz zatwierdza
      i wypowiada inne umowy międzynarodowe,
    11. sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie obronności kraju oraz
      określa corocznie liczbę obywateli powoływanych do czynnej służby
      wojskowej,
    12. określa organizację i tryb swojej pracy.

Art.
147.

  1. Rada Ministrów składa się z
    Prezesa Rady Ministrów i ministrów.
  2. W skład Rady Ministrów mogą
    być powoływani wiceprezesi Rady Ministrów.
  3. Prezes i wiceprezes Rady
    Ministrów mogą pełnić także funkcję ministra.
  4. W skład Rady Ministrów mogą
    być ponadto powoływani przewodniczący określonych w ustawach
    komitetów.

Art.
148.

Prezes
Rady Ministrów:

  1. reprezentuje Radę Ministrów,
  2. kieruje pracami Rady Ministrów,
  3. wydaje rozporządzenia,
  4. zapewnia wykonywanie polityki
    Rady Ministrów i określa sposoby jej wykonywania,
  5. koordynuje i kontroluje pracę
    członków Rady Ministrów,
  6. sprawuje
    nadzór nad województwami
    autonomicznymi

    i samorządem terytorialnym w granicach i formach określonych w
    Konstytucji i ustawach,
  7. jest zwierzchnikiem służbowym
    pracowników administracji rządowej.

Art.
149.

  1. Ministrowie kierują
    określonymi działami administracji rządowej lub wypełniają
    zadania wyznaczone im przez Prezesa Rady Ministrów. Zakres
    działania ministra kierującego działem administracji rządowej
    określają ustawy.
  2. Minister kierujący działem
    administracji rządowej wydaje rozporządzenia. Rada Ministrów, na
    wniosek Prezesa Rady Ministrów, może uchylić rozporządzenie lub
    zarządzenie ministra.
  3. Do przewodniczącego komitetu,
    o którym mowa w art. 147 ust. 4, stosuje się odpowiednio przepisy
    odnoszące się do ministra kierującego działem administracji
    rządowej.

Art.
150.

Członek
Rady Ministrów nie może prowadzić działalności sprzecznej z jego
obowiązkami publicznymi.

Art.
151.

Prezes
Rady Ministrów, wiceprezesi Rady Ministrów i ministrowie składają
wobec Prezydenta Rzeczypospolitej następującą przysięgę:

„Obejmując
urząd Prezesa Rady Ministrów (wiceprezesa Rady Ministrów,
ministra), uroczyście przysięgam, że dochowam wierności
postanowieniom Konstytucji i innym prawom Rzeczypospolitej Polskiej,
a dobro Ojczyzny oraz pomyślność obywateli będą dla mnie zawsze
najwyższym nakazem.”

Przysięga
może być złożona z dodaniem zdania „Tak mi dopomóż Bóg”.

Art.
152.

  1. Przedstawicielem
    Rady Ministrów w województwie jest Delegat
    Rady Ministrów.
  2. Tryb
    powoływania i odwoływania oraz zakres działania Delegatów
    Rady Ministrów

    określa ustawa
    organiczna
    .

Art.
153.

  1. W celu zapewnienia zawodowego,
    rzetelnego, bezstronnego i politycznie neutralnego wykonywania zadań
    państwa, w urzędach administracji rządowej działa korpus służby
    cywilnej.
  2. Prezes Rady Ministrów jest
    zwierzchnikiem korpusu służby cywilnej.

Art.
154.

  1. Prezydent Rzeczypospolitej
    desygnuje Prezesa Rady Ministrów, który proponuje skład Rady
    Ministrów. Prezydent Rzeczypospolitej powołuje Prezesa Rady
    Ministrów wraz z pozostałymi członkami Rady Ministrów w ciągu
    14 dni od dnia pierwszego posiedzenia Sejmu lub przyjęcia dymisji
    poprzedniej Rady Ministrów i odbiera przysięgę od członków nowo
    powołanej Rady Ministrów.
  2. Prezes Rady Ministrów, w ciągu
    14 dni od dnia powołania przez Prezydenta Rzeczypospolitej,
    przedstawia Sejmowi program działania Rady Ministrów z wnioskiem o
    udzielenie jej wotum zaufania. Wotum zaufania Sejm uchwala
    bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej
    połowy ustawowej liczby posłów.
  3. W razie niepowołania Rady
    Ministrów w trybie ust. 1 lub nieudzielenia jej wotum zaufania w
    trybie ust. 2 Sejm w ciągu 14 dni od upływu terminów określonych
    w ust. 1 lub ust. 2 wybiera Prezesa Rady Ministrów oraz
    proponowanych przez niego członków Rady Ministrów bezwzględną
    większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej
    liczby posłów. Prezydent Rzeczypospolitej powołuje tak wybraną
    Radę Ministrów i odbiera przysięgę od jej członków.

Art.
155.

  1. W razie niepowołania Rady
    Ministrów w trybie art. 154 ust. 3 Prezydent Rzeczypospolitej w
    ciągu 14 dni powołuje Prezesa Rady Ministrów i na jego wniosek
    pozostałych członków Rady Ministrów oraz odbiera od nich
    przysięgę. Sejm w ciągu 14 dni od dnia powołania Rady Ministrów
    przez Prezydenta Rzeczypospolitej udziela jej wotum zaufania
    większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej
    liczby posłów.
  2. W razie nieudzielenia Radzie
    Ministrów wotum zaufania w trybie określonym w ust. 1, Prezydent
    Rzeczypospolitej skraca kadencję Sejmu i zarządza wybory.

Art.
156.

  1. Członkowie Rady Ministrów
    ponoszą odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu za naruszenie
    Konstytucji lub ustaw, a także za przestępstwa popełnione w
    związku z zajmowanym stanowiskiem.
  2. Uchwałę o pociągnięciu
    członka Rady Ministrów do odpowiedzialności przed Trybunałem
    Stanu Sejm podejmuje na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej lub co
    najmniej 115 posłów większością 3/5 ustawowej liczby posłów.

Art.
157.

  1. Członkowie Rady Ministrów
    ponoszą przed Sejmem solidarną odpowiedzialność za działalność
    Rady Ministrów.
  2. Członkowie Rady Ministrów
    ponoszą przed Sejmem również odpowiedzialność indywidualną za
    sprawy należące do ich kompetencji lub powierzone im przez Prezesa
    Rady Ministrów.

Art.
158.

  1. Sejm wyraża Radzie Ministrów
    wotum nieufności większością ustawowej liczby posłów na
    wniosek zgłoszony przez co najmniej 46 posłów i wskazujący
    imiennie kandydata na Prezesa Rady Ministrów. Jeżeli uchwała
    została przyjęta przez Sejm, Prezydent Rzeczypospolitej przyjmuje
    dymisję Rady Ministrów i powołuje wybranego przez Sejm nowego
    Prezesa Rady Ministrów, a na jego wniosek pozostałych członków
    Rady Ministrów oraz odbiera od nich przysięgę.
  2. Wniosek o podjęcie uchwały, o
    której mowa w ust. 1, może być poddany pod głosowanie nie
    wcześniej niż po upływie 7 dni od dnia jego zgłoszenia. Powtórny
    wniosek może być zgłoszony nie wcześniej niż po upływie 3
    miesięcy od dnia zgłoszenia poprzedniego wniosku. Powtórny
    wniosek może być zgłoszony przed upływem 3 miesięcy, jeżeli
    wystąpi z nim co najmniej 115 posłów.

Art.
159.

  1. Sejm może wyrazić ministrowi
    wotum nieufności. Wniosek o wyrażenie wotum nieufności może być
    zgłoszony przez co najmniej 69 posłów. Przepis art. 158 ust. 2
    stosuje się odpowiednio.
  2. Prezydent Rzeczypospolitej
    odwołuje ministra, któremu Sejm wyraził wotum nieufności
    większością głosów ustawowej liczby posłów.

Art.
160.

Prezes
Rady Ministrów może zwrócić się do Sejmu o wyrażenie Radzie
Ministrów wotum zaufania. Udzielenie wotum zaufania Radzie Ministrów
następuje większością głosów w obecności co najmniej połowy
ustawowej liczby posłów.

Art.
161.

Prezydent
Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, dokonuje zmian
w składzie Rady Ministrów.

Art.
162.

  1. Prezes Rady Ministrów składa
    dymisję Rady Ministrów na pierwszym posiedzeniu nowo wybranego
    Sejmu.
  2. Prezes Rady Ministrów składa
    dymisję Rady Ministrów również w razie:

    1. nieuchwalenia przez Sejm wotum zaufania dla Rady Ministrów,
    2. wyrażenia Radzie Ministrów wotum nieufności,
    3. rezygnacji Prezesa Rady Ministrów.
  3. Prezydent Rzeczypospolitej,
    przyjmując dymisję Rady Ministrów, powierza jej dalsze
    sprawowanie obowiązków do czasu powołania nowej Rady Ministrów.
  4. Prezydent Rzeczypospolitej, w
    przypadku określonym w ust. 2 pkt 3, może odmówić przyjęcia
    dymisji Rady Ministrów.

ROZDZIAŁ
VII

O
ORGANIZACJI TERYTORIALNEJ PAŃSTWA

Art.163

Państwo
jest zorganizowane terytorialnie w gminy, powiaty i województwa
autonomiczne.

Art.
164

  1. Państwo
    zapewnia skuteczne wcielenie w życie zasady solidarności,
    czuwając nad zapewnieniem odpowiedniej i sprawiedliwej równowagi
    gospodarczej i społecznej między różnymi częściami terytorium
    państwa polskiego.
  2. Zróżnicowanie
    statutów województw autonomicznych nie może pociągać za sobą
    w żadnym wypadku uprzywilejowania gospodarczego lub społecznego.

Art.
165

  1. Wszyscy
    obywatele mają te same prawa i obowiązki na całym terytorium
    państwa.
  2. Żadna
    władza nie może podejmować środków, które by bezpośrednio
    utrudniały swobodę przemieszczania się i osiedlania osób oraz
    wolność obrotu majątkowego na całym terytorium państwa
    polskiego.

Art.166

  1. Jednostkami
    samorządu terytorialnego są gminy i powiaty.
  2. Samorząd
    terytorialny wykonuje zadania publiczne nie zastrzeżone przez
    Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych.

Art.167

  1. Jednostki
    samorządu terytorialnego mają osobowość prawną. Przysługują
    im prawo własności i inne prawa majątkowe.
  2. Samodzielność
    jednostek samorządu terytorialnego podlega ochronie sądowej.

Art.
168

  1. Zadania
    publiczne służące zaspokajaniu potrzeb wspólnoty samorządowej
    są wykonywane przez jednostkę samorządu terytorialnego jako
    zadania własne.
  2. Jeżeli
    wynika to z uzasadnionych potrzeb państwa lub województw
    autonomicznych, ustawa może zlecić jednostkom samorządu
    terytorialnego wykonywanie innych zadań publicznych. Ustawa określa
    tryb przekazywania i sposób wykonywania zadań zleconych.
  3. Spory
    kompetencyjne między organami samorządu terytorialnego i
    administracji rządowej oraz administracji województw
    autonomicznych rozstrzygają sądy administracyjne.

Art.
169

  1. Jednostkom
    samorządu terytorialnego zapewnia się udział w dochodach
    publicznych odpowiednio do przypadających im zadań.
  2. Finanse
    lokalne winny pochodzić przede wszystkim z podatków własnych i
    udziału w podatkach na rzecz państwa i województw autonomicznych.
  3. Źródła
    dochodów jednostek samorządu terytorialnego są określone w
    ustawach.
  4. Jednostki
    samorządu terytorialnego mają prawo ustalania wysokości podatków
    i opłat lokalnych w zakresie określonym w ustawach.

Art.
170

  1. Jednostki
    samorządu terytorialnego wykonują swoje zadania za pośrednictwem
    organów stanowiących i wykonawczych.
  2. Wybory
    do organów stanowiących są powszechne, równe, bezpośrednie i
    odbywają się w głosowaniu tajnym. Zasady i tryb zgłaszania
    kandydatów i przeprowadzania wyborów oraz warunki ważności
    wyborów określa ustawa organiczna.
  3. Zasady
    i tryb wyborów oraz odwoływania organów wykonawczych jednostek
    samorządu terytorialnego określa ustawa organiczna.
  4. Ustrój
    wewnętrzny jednostek samorządu terytorialnego określają, w
    granicach ustaw, ich organy stanowiące.

Art.
171

Członkowie
wspólnoty samorządowej mogą decydować, w drodze referendum, o
sprawach dotyczących tej wspólnoty, w tym o odwołaniu pochodzącego
z wyborów bezpośrednich organu samorządu terytorialnego oraz o
zmianie granic terytorialnych powiatów i województw. Zasady i tryb
przeprowadzania referendum lokalnego określa ustawa organiczna.

Art.172

  1. Działalność
    samorządu terytorialnego podlega nadzorowi z punktu widzenia
    legalności.
  2. Organami
    nadzoru nad działalnością jednostek samorządu terytorialnego są
    Prezes Rady Ministrów i wojewodowie, a w zakresie spraw finansowych
    regionalne izby obrachunkowe.
  3. Sejm,
    na wniosek Prezesa Rady Ministrów, może rozwiązać organ
    stanowiący samorządu terytorialnego, jeżeli organ ten rażąco
    narusza Konstytucję lub ustawy.

Art.
173.

  1. Jednostki
    samorządu terytorialnego mają prawo zrzeszania się.
  2. Jednostka
    samorządu terytorialnego ma prawo przystępowania do
    międzynarodowych zrzeszeń społeczności lokalnych i regionalnych
    oraz współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi
    innych państw.
  3. Zasady,
    na jakich jednostki samorządu terytorialnego mogą korzystać z
    praw, o których mowa w ust. 1 i 2, określa ustawa.

Art.
174

  1. W
    wykonaniu prawa do autonomii, uznanego w artykule 3 Konstytucji,
    przyznaje się autonomię terytorialną istniejącym w państwie
    województwom.
  2. Podstawą
    prawną istnienia województwa autonomicznego jest Konstytucja
    Rzeczypospolitej Polskiej oraz nadawany każdemu województwu statut
    autonomii.
  3. Państwo
    polskie uznaje statuty autonomii i zapewnia im ochronę jako
    integralnej części jego porządku prawnego.
  4. Zmiana
    statutów następuje w trybie przez nie ustalonym i wymaga, w każdym
    przypadku, zatwierdzenia przez Sejm i Senat w drodze ustawy
    organicznej.

Art.
175

  1. W
    żadnym razie nie jest dozwolona federacja województw
    autonomicznych.
  2. Statuty
    mogą określić wypadki, wymogi i zasady zawierania przez
    województwa autonomiczne między sobą umów w celu sprawowania
    zarządu i świadczenia właściwych im usług, a także określić
    charakter i skutki odpowiedniej informacji składanej Sejmowi i
    Senatowi. W pozostałych wypadkach porozumienia o współpracy
    między wspólnotami autonomicznymi wymagają upoważnienia ze
    strony Sejmu i Senatu.

Art.
176

  1. Województwa
    autonomiczne mogą przejąć kompetencje w następujących
    kwestiach:

    1. organizacji
      ich instytucji samorządowych,
    2. planowania
      przestrzennego, urbanistyki i spraw mieszkaniowych,
    3. robót
      publicznych na rzecz województwa autonomicznego na jego własnym
      terytorium,
    4. kolei
      i dróg, których trasa w całości przebiega na terytorium
      województwa autonomicznego oraz, w tych samych granicach,
      transportu kolejowego i drogowego oraz transportu linowego,
    5. portów
      schronienia, przystani i lotnisk sportowych oraz wszystkich innych,
      które nie prowadzą działalności handlowej,
    6. rolnictwa
      i hodowli, zgodnie z ogólnym ustrojem gospodarki,
    7. lasów
      i użytków leśnych,
    8. uprawnień
      w zakresie ochrony środowiska naturalnego,
    9. projektowania,
      budowy i eksploatacji urządzeń napędzanych wodą, wiatrem oraz
      energią słoneczną; kanałów i systemów nawadniania służących
      interesom województwa autonomicznego; wód i kąpielisk,
    10. rybołówstwa
      na wodach wewnętrznych, gospodarki wodnej, polowania i rybołówstwa
      rzecznego,
    11. targów
      lokalnych i regionalnych,
    12. wspierania
      rozwoju gospodarczego województwa autonomicznego w ramach celów
      wyznaczonych przez ogólnopaństwową politykę ekonomiczną,
    13. rzemiosła,
    14. muzeów,
      bibliotek i konserwatoriów muzycznych mających znaczenie dla
      województwa autonomicznego,
    15. pomników
      przeszłości mających znaczenie dla województwa autonomicznego,
    16. wspierania
      rozwoju kultury, badań naukowych oraz, w określonych wypadkach,
      nauczania języka regionalnego,
    17. wspierania
      i organizowania turystyki w granicach swojego terytorium,
    18. wspierania
      sportu i właściwego korzystania z wypoczynku,
    19. pomocy
      społecznej,
    20. zdrowia
      i higieny,
    21. ochrony
      budowli i urządzeń oraz troski o ich stan,
    22. koordynacji
      i innych uprawnień w stosunku do regionalnej policji na zasadach
      określonych przez ustawę organiczną,
  2. Zgodnie
    z zasadami przyjętymi w Konstytucji i ustawach województwom
    autonomicznym przysługuje prawo do rozszerzania zakresu
    przysługujących im kompetencji.

Art.
177


  1. Do wyłącznej kompetencji państwa należą następujące sprawy:

    1. regulacja
      podstawowych warunków zapewniających równość wszystkim
      obywatelom państwa w wykonywaniu praw i wypełnianiu
      konstytucyjnych obowiązków,
    2. narodowości,
      imigracja, emigracja, cudzoziemcy i prawo azylu,
    3. stosunki
      międzynarodowe,
    4. obrona
      i siły zbrojne,
    5. wymiar
      sprawiedliwości,
    6. ustrój
      celny i system taryf; handel zagraniczny,
    7. system
      monetarny: dewizy, wymiana i wymienialność, podstawy systemu
      kredytowego, bankowego i ubezpieczeń,
    8. ustawodawstwo
      o wagach i miarach, określenie czasu urzędowego,
    9. podstawy
      i koordynacja ogólnego planowania działalności gospodarczej,
    10. finanse
      publiczne i dług państwa,
    11. ogólna
      koordynacja badań naukowo-technicznych,
    12. zewnętrzna
      ochrona zdrowotności; podstawy i ogólna koordynacja służby
      zdrowia; ustawodawstwo o wyrobach farmaceutycznych,
    13. ustawodawstwo
      podstawowe i system ekonomiczny zabezpieczenia społecznego, bez
      uszczerbku dla świadczenia usług w tym przedmiocie przez
      województwa autonomiczne,
    14. rybołówstwo
      morskie, bez uszczerbku dla uprawnień, które przyznano w tym
      przedmiocie województwom autonomicznym,
    15. flota
      handlowa i rejestr statków; oświetlenie wybrzeży i sygnalizacja
      morska; porty o znaczeniu ogólnopaństwowym; kontrola przestrzeni
      powietrznej; służba meteorologiczna oraz rejestr statków
      powietrznych,
    16. koleje
      i transport lądowy, przebiegające przez terytorium więcej niż
      jednego województwa autonomicznego; powszechne przepisy
      komunikacyjne; ruch drogowy oraz poruszanie się środków
      lokomocji o napędzie motorowym; poczta i telekomunikacja; kable
      napowietrzna, podmorskie i rediokomunikacja,
    17. podstawy
      ustrojowe górnictwa i energetyki,
    18. zasady
      produkcji, handlu, posiadania i użycia broni oraz materiałów
      wybuchowych,
    19. podstawowe
      normy dotyczące systemu prasy, radia i telewizji, bez uszczerbku
      dla uprawnień, które przyznano w tym przedmiocie województwom
      autonomicznym,
    20. ochrona
      polskiego dziedzictwa kulturalnego, artystycznego i pomników, bez
      uszczerbku dla uprawnień, które przyznano w tym przedmiocie
      województwom autonomicznym,
    21. bezpieczeństwo
      publiczne, bez uszczerbku dla uprawnień, które przyznano w tym
      przedmiocie województwom autonomicznym,
    22. statystyka
      państwowa,
    23. regulacja
      warunków otrzymywania, nadawania i homologacji tytułów
      akademickich i zawodowych,
    24. ustawodawstwo
      handlowe, karne i penitencjarne, ustawodawstwo procesowe, bez
      uszczerbku dla koniecznych odrębności, które w tym przedmiocie
      wypływają z osobliwości prawa materialnego województw
      autonomicznych,
    25. ustawodawstwo
      pracy, bez uszczerbku dla jego wykonywania przez organy województw
      autonomicznych,
    26. ustawodawstwo
      cywilne, bez uszczerbku dla zachowania zmiany i rozwijania przez
      województwa autonomiczne praw cywilnych,
    27. ustawodawstwo
      dotyczące własności intelektualnej i przemysłowej,
    28. podstawy
      ustroju prawnego administracji publicznej i statusu jego
      funkcjonariuszy, zapewniające administrowanym, w każdym
      przypadku, jednakowe traktowanie; ogólne postępowanie
      administracyjne, bez uszczerbku dla odmienności wynikających z
      odmienności w organizacji wspólnot autonomicznych; ustawodawstwo
      o przymusowym wywłaszczeniu; ustawodawstwo o umowach i koncesjach
      administracyjnych oraz system odpowiedzialności wszystkich
      rodzajów administracji publicznej.

  2. Sprawy wyraźnie niezastrzeżone dla państwa przez niniejszą
    Konstytucję mogą przejść do właściwości województw
    autonomicznych na mocy ich statutów. Kompetencja w sprawach, które
    nie zostałyby przyjęte na mocy statutów o autonomii, przynależy
    państwu, którego normy mają pierwszeństwo w razie kolizji przed
    normami województw autonomicznych we wszystkim co nie należy do ich
    wyłącznej kompetencji. Prawo państwowe, w każdym razie, dopełnia
    prawo województw autonomicznych.

Art.
178

  1. Sejm
    i Senat mogą przyznać wszystkim lub niektórym województwom
    autonomicznym prawo stanowienia, obowiązujących na ich terytorium,
    norm ustawodawczych w sprawach należących do kompetencji państwa,
    w ramach zasad, założeń i kierunków wskazanych przez ustawę
    państwową. Bez uszczerbku dla kompetencji sądów, każda ustawa
    ramowa ustala sposób kontroli Sejmu i Senatu nad tymi normami
    ustawodawczymi województw autonomicznych.
  2. Państwo
    może przenieść lub delegować na województwa autonomiczne, w
    drodze ustawy organicznej, odpowiednie uprawnienia w sprawach
    należących do jego właściwości, które ze względu na swój
    charakter mogą być przeniesione lub delegowane. Ustawa powinna w
    każdym wypadku przewidywać przeniesienie odpowiednich środków
    finansowych, jak również formy kontroli zastrzeżonej dla siebie
    przez państwo.
  3. Państwo
    może stanowić ustawy ustalające zasady konieczne dla
    zharmonizowania postanowień normatywnych województw
    autonomicznych, nawet w wypadku spraw należących do ich
    kompetencji, kiedy wymaga tego interes powszechny. Powstanie takiej
    konieczności stwierdzają Sejm i Senat absolutną większością
    głosów każdej z izb.

Art.
179

  1. Województwa
    autonomiczne opierają swoją instytucjonalną organizację na
    zgromadzeniu ustawodawczym wybranym w głosowaniu powszechnym i
    zapewniającym reprezentację wszystkim powiatom, tworzącym
    terytorium województwa autonomicznego oraz na zarządzie o
    funkcjach wykonawczych i administracyjnych, a także na wojewodzie,
    wybieranym przez zgromadzenie ustawodawcze i powoływanym przez
    Prezydenta RP.
  2. Do
    wojewody należy kierowanie zarządem, najwyższa reprezentacja
    danego województwa autonomicznego i zwyczajna reprezentacja państwa
    wobec województwa.
  3. Wojewoda
    i członkowie zarządu są politycznie odpowiedzialni przed
    zgromadzeniem ustawodawczym.
  4. Sąd
    Wojewódzki, bez uszczerbku dla jurysdykcji przynależnej Sądowi
    Najwyższemu, zwieńcza organizację sądownictwa na obszarze
    województwa autonomicznego.
  5. W
    statutach województw autonomicznych mogą zostać określone
    przypadki i formy uczestnictwa województw w organizowaniu na
    terytorialnych okręgów sądowych. Wszystko to zgodnie z
    postanowieniami ustawy organicznej o władzy sądowej oraz w ramach
    jawności i niezawisłości tej władzy.
  6. Odpowiednie
    statuty po ich sankcjonowaniu i promulgowaniu mogą być zmienione
    jedynie w trybie przez nie ustanowionym, przy zastosowaniu
    referendum z udziałem wyborców wpisanych do odpowiednich
    rejestrów.

Art.
180

Kontrola
działalności organów województw autonomicznych jest wykonywana:

  1. przez
    Trybunał Konstytucyjny, w zakresie konstytucyjności ich
    postanowień normatywnych z mocą ustawy,
  2. przez
    Rząd, w zakresie wykonywania funkcji delegowanych, o których mowa
    w ustępie 2 artykułu 178,
  3. przez
    sądy administracyjne, w zakresie administracji autonomicznej i
    stanowionych przez nią norm,
  4. przez
    Najwyższą Izbę Kontroli, z punktu widzenia legalności,
    gospodarności i rzetelności.

Art.
181

Delegat
powołany przez Rząd kieruje administracją państwową na
terytorium województwa autonomicznego oraz koordynuje jej
działalność, a w razie potrzeby, z działalnością administracji
własnej województwa.

Art.
182

  1. Jeżeli
    województwo autonomiczne nie wykonuje swoich obowiązków, które
    Konstytucja i inne ustawy na nią nałożyły, albo działa w sposób
    poważnie godzący w interes powszechny państwa polskiego, Rada
    Ministrów, po uprzednim bezskutecznym upomnieniu wojewody i za
    aprobatą absolutnej większości Senatu, może przedsięwziąć
    środki konieczne do zobowiązania województwa do przymusowego
    wypełnienia owych obowiązków lub do ochrony wspomnianego interesu
    powszechnego.
  2. Dla
    wdrożenia środków przewidzianych w ustępie poprzednim, Rada
    Ministrów może wydawać polecenia wszystkim władzom województw
    autonomicznych.

Art.
183

  1. Województwa
    autonomiczne posiadają autonomię finansową w celu rozwijania i
    wykonywania swoich kompetencji zgodnie z zasadami koordynacji z
    finansami państwowymi oraz solidarności między wszystkimi
    obywatelami.
  2. Województwa
    autonomiczne mogą występować jako przedstawiciele państwa lub
    współdziałać z nim w zakresie ściągania podatków,
    dysponowania nimi oraz likwidacji roszczeń podatkowych państwa,
    zgodnie ze statutami i ustawami.

Art.
184

  1. Na
    środki województw autonomicznych składają się:

    1. podatki
      przekazane w całości lub części przez państwo; narzuty od
      podatków państwowych oraz inne formy udziału w dochodach
      państwa;
    2. ich
      własne podatki, opłaty i daniny specjalne;
    3. środki
      przekazane z wyrównawczego funduszu międzyterytorialnego oraz
      inne dotacje przyznane z budżetu państwa;
    4. dochody
      pochodzące z ich własności oraz wpływy wynikające z prawa
      prywatnego;
    5. dochód
      z operacji kredytowych.
  2. Województwa
    autonomiczne nie mogą w żadnym wypadku ustanawiać podatków na
    dobrach znajdujących się poza ich terytorium albo które by
    powodowały przeszkody w swobodnym obrocie handlowym lub wymianie
    usług.

Art.
185

W
celu złagodzenia międzyterytorialnych nierówności gospodarczych i
zapewnienia efektywności zasady solidarności tworzy się
Wyrównawczy Fundusz Inwestycyjny, którego środki będą dzielone
przez Sejm i Senat odpowiednio między województwa autonomiczne i
powiaty.

Rozdział
VIII
SĄDY
I TRYBUNAŁY

Art.
173.

Sądy
i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz.

Art.
174.

Sądy
i Trybunały wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej.

SĄDY

Art.
175.

  1. Wymiar sprawiedliwości w
    Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sąd Najwyższy, sądy
    powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe.
  2. Sąd wyjątkowy lub tryb
    doraźny może być ustanowiony tylko na czas wojny.

Art.
176
.

  1. Postępowanie sądowe jest co
    najmniej dwuinstancyjne.
  2. Ustrój i
    właściwość sądów oraz postępowanie przed sądami określają
    ustawy
    organiczne
    .

Art.
177.

Sądy
powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach z
wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innych
sądów.

Art.
178.

  1. Sędziowie w sprawowaniu
    swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz
    ustawom.
  2. Sędziom zapewnia się warunki
    pracy i wynagrodzenie odpowiadające godności urzędu oraz
    zakresowi ich obowiązków.
  3. Sędzia nie może należeć do
    partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności
    publicznej nie dającej się pogodzić z zasadami niezależności
    sądów i niezawisłości sędziów.

Art.
179.

Sędziowie
są powoływani przez Prezydenta Rzeczypospolitej, na wniosek
Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieoznaczony.

Art.
180.

  1. Sędziowie są nieusuwalni.
  2. Złożenie sędziego z urzędu,
    zawieszenie w urzędowaniu, przeniesienie do innej siedziby lub na
    inne stanowisko wbrew jego woli może nastąpić jedynie na mocy
    orzeczenia sądu i tylko w przypadkach określonych w ustawie.
  3. Sędzia może być przeniesiony
    w stan spoczynku na skutek uniemożliwiających mu sprawowanie jego
    urzędu choroby lub utraty sił. Tryb postępowania oraz sposób
    odwołania się do sądu określa ustawa.
  4. Ustawa określa granicę wieku,
    po osiągnięciu której sędziowie przechodzą w stan spoczynku.
  5. W razie zmiany ustroju sądów
    lub zmiany granic okręgów sądowych wolno sędziego przenosić do
    innego sądu lub w stan spoczynku z pozostawieniem mu pełnego
    uposażenia.

Art.
181.

Sędzia
nie może być, bez uprzedniej zgody sądu określonego w ustawie,
pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności.
Sędzia nie może być zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem
ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli jego
zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku
postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się prezesa
właściwego miejscowo sądu, który może nakazać natychmiastowe
zwolnienie zatrzymanego.

Art.
182
.

Udział
obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości określa ustawa
organiczna.

Art.
183.

  1. Sąd Najwyższy sprawuje nadzór
    nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie
    orzekania.
  2. Sąd Najwyższy wykonuje także
    inne czynności określone w Konstytucji i ustawach.
  3. Pierwszego Prezesa Sądu
    Najwyższego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej na sześcioletnią
    kadencję spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie
    Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego.

Art.
184.

Naczelny
Sąd Administracyjny oraz inne sądy administracyjne sprawują, w
zakresie określonym w ustawie, kontrolę działalności
administracji publicznej. Kontrola ta obejmuje również orzekanie o
zgodności z ustawami uchwał organów samorządu terytorialnego i
aktów normatywnych terenowych organów administracji rządowej.

Art.
185.

Prezesa
Naczelnego Sądu Administracyjnego powołuje Prezydent
Rzeczypospolitej na sześcioletnią kadencję spośród kandydatów
przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu
Administracyjnego.

Art.
186.

  1. Krajowa Rada Sądownictwa stoi
    na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów.
  2. Krajowa Rada Sądownictwa może
    wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie
    zgodności z Konstytucją aktów normatywnych w zakresie, w jakim
    dotyczą one niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

Art.
187.

  1. Krajowa Rada Sądownictwa
    składa się z:

    1. Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, Ministra Sprawiedliwości,
      Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i osoby powołanej przez
      Prezydenta Rzeczypospolitej,
    2. piętnastu członków wybranych spośród sędziów Sądu
      Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów
      wojskowych,
    3. czterech członków wybranych przez Sejm spośród posłów oraz
      dwóch członków wybranych przez Senat spośród senatorów.
  2. Krajowa Rada Sądownictwa
    wybiera spośród swoich członków przewodniczącego i dwóch
    wiceprzewodniczących.
  3. Kadencja wybranych członków
    Krajowej Rady Sądownictwa trwa cztery lata.
  4. Ustrój,
    zakres działania i tryb pracy Krajowej Rady Sądownictwa oraz
    sposób wyboru jej członków określa ustawa
    organiczna
    .

TRYBUNAŁ
KONSTYTUCYJNY

Art.
188
.

Trybunał
Konstytucyjny orzeka w sprawach:

  1. zgodności ustaw i umów
    międzynarodowych z Konstytucją,
  2. zgodności ustaw z
    ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja
    wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie,
  3. zgodności
    przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe oraz
    organy województw autonomicznych
    ,
    z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami,
  4. zgodności z Konstytucją celów
    lub działalności partii politycznych,
  5. skargi konstytucyjnej, o której
    mowa w art. 79 ust. 1.

Art.
189
.

  1. Trybunał
    Konstytucyjny rozstrzyga spory kompetencyjne pomiędzy centralnymi
    konstytucyjnymi organami państwa.
  2. Trybunał
    Konstytucyjny rozstrzyga spory kompetencyjne pomiędzy centralnymi
    organami państwa a organami województw autonomicznych
    .
  3. Trybunał
    Konstytucyjny rozstrzyga spory kompetencyjne pomiędzy organami
    różnych województw autonomicznych
    .

Art.
190.

  1. Orzeczenia Trybunału
    Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są
    ostateczne.
  2. Orzeczenia Trybunału
    Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 podlegają
    niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt
    normatywny był ogłoszony. Jeżeli akt nie był ogłoszony,
    orzeczenie ogłasza się w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej
    Polskiej „Monitor Polski”.
  3. Orzeczenie Trybunału
    Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak
    Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy
    obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć
    osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt
    normatywny dwunastu miesięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą
    się z nakładami finansowymi nie przewidzianymi w ustawie
    budżetowej, Trybunał Konstytucyjny określa termin utraty mocy
    obowiązującej aktu normatywnego po zapoznaniu się z opinią Rady
    Ministrów.
  4. Orzeczenie Trybunału
    Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową
    międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie
    którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna
    decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach,
    stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub
    innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w
    przepisach właściwych dla danego postępowania.
  5. Orzeczenia Trybunału
    Konstytucyjnego zapadają większością głosów.

Art.
191
.

  1. Z wnioskiem w sprawach, o
    których mowa w art. 188, do Trybunału Konstytucyjnego wystąpić
    mogą:

    1. Prezydent Rzeczypospolitej, Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu,
      Prezes Rady Ministrów, 50 posłów, 30 senatorów, Pierwszy Prezes
      Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego,
      Prokurator Generalny, Prezes Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznik Praw
      Obywatelskich i Wojewoda.
    2. Krajowa Rada Sądownictwa w zakresie, o którym mowa w art. 186 ust.
      2,
    3. parlamenty
      województw autonomicznych

      oraz organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego,
    4. ogólnokrajowe organy związków zawodowych oraz ogólnokrajowe
      władze organizacji pracodawców i organizacji zawodowych,
    5. kościoły i inne związki wyznaniowe,
    6. podmioty określone w art. 79 w zakresie w nim wskazanym.
  2. Podmioty, o których mowa w
    ust. 1 pkt 3-5, mogą wystąpić z takim wnioskiem, jeżeli akt
    normatywny dotyczy spraw objętych ich zakresem działania.

Art.
192.

Z
wnioskiem w sprawach, o których mowa w art. 189, do Trybunału
Konstytucyjnego wystąpić mogą: Prezydent Rzeczypospolitej,
Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, Prezes Rady Ministrów, Pierwszy
Prezes Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego,
Prezes Najwyższej Izby Kontroli i
Wojewoda.

Art.
193.

Każdy
sąd może przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne
co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi
umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na
pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed
sądem.

Art.
194.

  1. Trybunał Konstytucyjny składa
    się z 15 sędziów, wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9 lat
    spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą. Ponowny
    wybór do składu Trybunału jest niedopuszczalny.
  2. Prezesa i Wiceprezesa Trybunału
    Konstytucyjnego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej spośród
    kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów
    Trybunału Konstytucyjnego.

Art.
195.

  1. Sędziowie Trybunału
    Konstytucyjnego w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i
    podlegają tylko Konstytucji.
  2. Sędziom Trybunału
    Konstytucyjnego zapewnia się warunki pracy i wynagrodzenie
    odpowiadające godności urzędu oraz zakresowi ich obowiązków.
  3. Sędziowie Trybunału
    Konstytucyjnego w okresie zajmowania stanowiska nie mogą należeć
    do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić
    działalności publicznej nie dającej się pogodzić z zasadami
    niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

Art.
196.

Sędzia
Trybunału Konstytucyjnego nie może być, bez uprzedniej zgody
Trybunału Konstytucyjnego, pociągnięty do odpowiedzialności
karnej ani pozbawiony wolności. Sędzia nie może być zatrzymany
lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku
przestępstwa, jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do
zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu
niezwłocznie powiadamia się Prezesa Trybunału Konstytucyjnego,
który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.

Art.
197
.

Organizację
Trybunału Konstytucyjnego oraz tryb postępowania przed Trybunałem
określa ustawa
organiczna
.

TRYBUNAŁ
STANU

Art.
198
.

  1. Za naruszenie Konstytucji lub
    ustawy, w związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie swojego
    urzędowania, odpowiedzialność konstytucyjną przed Trybunałem
    Stanu ponoszą: Prezydent Rzeczypospolitej, Prezes Rady Ministrów
    oraz członkowie Rady Ministrów, Prezes Narodowego Banku Polskiego,
    Prezes Najwyższej Izby Kontroli, członkowie Krajowej Rady
    Radiofonii i Telewizji, osoby, którym Prezes Rady Ministrów
    powierzył kierowanie ministerstwem oraz Naczelny Dowódca Sił
    Zbrojnych.
  2. Odpowiedzialność
    konstytucyjną przed Trybunałem Stanu ponoszą również posłowie
    i senatorowie w zakresie określonym w art. 107.
  3. Rodzaje
    kar orzekanych przez Trybunał Stanu określa ustawa
    organiczna
    .

Art.
199.

  1. Trybunał Stanu składa się z
    przewodniczącego, 2 zastępców przewodniczącego i 16 członków
    wybieranych przez Sejm spoza grona posłów i senatorów na czas
    kadencji Sejmu. Zastępcy przewodniczącego Trybunału oraz co
    najmniej połowa członków Trybunału Stanu powinni mieć
    kwalifikacje wymagane do zajmowania stanowiska sędziego.
  2. Przewodniczącym Trybunału
    Stanu jest Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego.
  3. Członkowie Trybunału Stanu w
    sprawowaniu funkcji sędziego Trybunału Stanu są niezawiśli i
    podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom.

Art.
200.

Członek
Trybunału Stanu nie może być bez uprzedniej zgody Trybunału
Stanu, pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony
wolności. Członek Trybunału Stanu nie może być zatrzymany lub
aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku
przestępstwa, jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do
zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu
niezwłocznie powiadamia się przewodniczącego Trybunału Stanu,
który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.

Art.
201.

Organizację
Trybunału Stanu oraz tryb postępowania przed Trybunałem określa
ustawa
organiczna
.

Rozdział
IX
ORGANY
KONTROLI PAŃSTWOWEJ
I OCHRONY PRAWA

NAJWYŻSZA
IZBA KONTROLI

Art.
202.

  1. Najwyższa Izba Kontroli jest
    naczelnym organem kontroli państwowej.
  2. Najwyższa Izba Kontroli
    podlega Sejmowi.
  3. Najwyższa Izba Kontroli działa
    na zasadach kolegialności.

Art.
203.

  1. Najwyższa Izba Kontroli
    kontroluje działalność organów administracji rządowej,
    Narodowego Banku Polskiego, państwowych osób prawnych i innych
    państwowych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności,
    gospodarności, celowości i rzetelności.
  2. Najwyższa
    Izba Kontroli może kontrolować działalność organów województw
    autonomicznych oraz

    samorządu terytorialnego, komunalnych osób prawnych i innych
    komunalnych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności,
    gospodarności i rzetelności.
  3. Najwyższa Izba Kontroli może
    również kontrolować z punktu widzenia legalności i gospodarności
    działalność innych jednostek organizacyjnych i podmiotów
    gospodarczych w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek lub
    środki państwowe lub komunalne oraz wywiązują się z zobowiązań
    finansowych na rzecz państwa.

Art.
204.

  1. Najwyższa Izba Kontroli
    przedkłada Sejmowi:

    1. analizę wykonania budżetu państwa i założeń polityki
      pieniężnej,
    2. opinię w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrów,
    3. informacje o wynikach kontroli, wnioski i wystąpienia, określone w
      ustawie.
  2. Najwyższa Izba Kontroli
    przedstawia Sejmowi coroczne sprawozdanie ze swojej działalności.

Art.
205.

  1. Prezes Najwyższej Izby
    Kontroli jest powoływany przez Sejm za zgodą Senatu, na 6 lat i
    może być ponownie powołany tylko raz.
  2. Prezes Najwyższej Izby
    Kontroli nie może zajmować innego stanowiska, z wyjątkiem
    stanowiska profesora szkoły wyższej ani wykonywać innych zajęć
    zawodowych.
  3. Prezes Najwyższej Izby
    Kontroli nie może należeć do partii politycznej, związku
    zawodowego ani prowadzić działalności publicznej nie dającej się
    pogodzić z godnością jego urzędu.

Art.
206.

Prezes
Najwyższej Izby Kontroli nie może być bez uprzedniej zgody Sejmu
pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności.
Prezes Najwyższej Izby Kontroli nie może być zatrzymany lub
aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa
i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia
prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie
powiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać
natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.

Art.
207
.

Organizację
oraz tryb działania Najwyższej Izby Kontroli określa ustawa
organiczna
.

RZECZNIK
PRAW OBYWATELSKICH

Art.
208
.

  1. Rzecznik Praw Obywatelskich
    stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych
    w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych.
  2. Zakres i
    sposób działania Rzecznika Praw Obywatelskich określa ustawa
    organiczna.

Art.
209.

  1. Rzecznik Praw Obywatelskich
    jest powoływany przez Sejm za zgodą Senatu, na 5 lat.
  2. Rzecznik Praw Obywatelskich nie
    może zajmować innego stanowiska, z wyjątkiem stanowiska profesora
    szkoły wyższej ani wykonywać innych zajęć zawodowych.
  3. Rzecznik Praw Obywatelskich nie
    może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani
    prowadzić działalności publicznej nie dającej się pogodzić z
    godnością jego urzędu.

Art.
210.

Rzecznik
Praw Obywatelskich jest w swojej działalności niezawisły,
niezależny od innych organów państwowych i odpowiada jedynie przed
Sejmem na zasadach określonych w ustawie
organicznej
.

Art.
211.

Rzecznik
Praw Obywatelskich nie może być bez uprzedniej zgody Sejmu
pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności.
Rzecznik Praw Obywatelskich nie może być zatrzymany lub
aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa
i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia
prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie
powiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać
natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.

Art.
212.

Rzecznik
Praw Obywatelskich corocznie informuje Sejm i Senat o swojej
działalności oraz o stanie przestrzegania wolności i praw
człowieka i obywatela.

KRAJOWA
RADA RADIOFONII I TELEWIZJI

Art.
213.

  1. Krajowa Rada Radiofonii i
    Telewizji stoi na straży wolności słowa, prawa do informacji oraz
    interesu publicznego w radiofonii i telewizji.
  2. Krajowa Rada Radiofonii i
    Telewizji wydaje rozporządzenia, a w sprawach indywidualnych
    podejmuje uchwały.

Art.
214.

  1. Członkowie Krajowej Rady
    Radiofonii i Telewizji są powoływani przez Sejm, Senat i
    Prezydenta Rzeczypospolitej.
  2. Członek Krajowej Rady
    Radiofonii i Telewizji nie może należeć do partii politycznej,
    związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej nie
    dającej się pogodzić z godnością pełnionej funkcji.

Art.
215
.

Zasady
i tryb działania Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, jej
organizację oraz szczegółowe zasady powoływania jej członków
określa ustawa
organiczna
.

Rozdział
X
FINANSE
PUBLICZNE

Art.
216
.

  1. Środki
    finansowe na cele publiczne są gromadzone i wydatkowane w sposób
    określony w ustawie
    organicznej
    .
  2. Nabywanie,
    zbywanie i obciążanie nieruchomości, udziałów lub akcji oraz
    emisja papierów wartościowych przez Skarb Państwa, Narodowy Bank
    Polski lub inne państwowe osoby prawne następuje na zasadach i w
    trybie określonych w ustawie
    organicznej
    .
  3. Ustanowienie
    monopolu następuje w drodze ustawy
    organicznej
    .
  4. Zaciąganie
    pożyczek oraz udzielanie gwarancji i poręczeń finansowych przez
    państwo następuje na zasadach i w trybie określonych w ustawie
    organicznej
    .
  5. Nie wolno
    zaciągać pożyczek lub udzielać gwarancji i poręczeń
    finansowych, w następstwie których państwowy dług publiczny
    przekroczy 3/5 wartości rocznego produktu krajowego brutto. Sposób
    obliczania wartości rocznego produktu krajowego brutto oraz
    państwowego długu publicznego określa ustawa
    organiczna
    .

Art.
217
.

Nakładanie
podatków, innych danin publicznych, określanie podmiotów,
przedmiotów opodatkowania i stawek podatkowych, a także zasad
przyznawania ulg i umorzeń oraz kategorii podmiotów zwolnionych od
podatków następuje w drodze ustawy
organicznej
.

Art.
218
.

Organizację
Skarbu Państwa oraz sposób zarządzania majątkiem Skarbu Państwa
określa ustawa
organiczna
.

Art.
219.

  1. Sejm uchwala budżet państwa
    na rok budżetowy w formie ustawy budżetowej.
  2. Zasady i tryb opracowania
    projektu budżetu państwa, stopień jego szczegółowości oraz
    wymagania, którym powinien odpowiadać projekt ustawy budżetowej,
    a także zasady i tryb wykonywania ustawy budżetowej określa
    ustawa.
  3. W wyjątkowych przypadkach
    dochody i wydatki państwa w okresie krótszym niż rok może
    określać ustawa organiczna o prowizorium budżetowym. Przepisy
    dotyczące projektu ustawy budżetowej stosuje się odpowiednio do
    projektu ustawy organicznej o prowizorium budżetowym.
  4. Jeżeli
    ustawa budżetowa albo ustawa o prowizorium budżetowym nie weszły
    w życie w dniu rozpoczęcia roku budżetowego, Rada Ministrów
    prowadzi gospodarkę finansową na podstawie przedłożonego
    projektu ustawy organicznej.

Art.
220.

  1. Zwiększenie wydatków lub
    ograniczenie dochodów planowanych przez Radę Ministrów nie może
    powodować ustalenia przez Sejm większego deficytu budżetowego niż
    przewidziany w projekcie ustawy budżetowej.
  2. Ustawa budżetowa nie może
    przewidywać pokrywania deficytu budżetowego przez zaciąganie
    zobowiązania w centralnym banku państwa.

Art.
221.

Inicjatywa
ustawodawcza w zakresie ustawy budżetowej, ustawy o prowizorium
budżetowym, zmiany ustawy budżetowej, ustawy o zaciąganiu długu
publicznego oraz ustawy o udzielaniu gwarancji finansowych przez
państwo przysługuje wyłącznie Radzie Ministrów.

Art.
222.

Rada
Ministrów przedkłada Sejmowi najpóźniej na 3 miesiące przed
rozpoczęciem roku budżetowego projekt ustawy budżetowej na rok
następny. W wyjątkowych przypadkach możliwe jest późniejsze
przedłożenie projektu.

Art.
223.

Senat
może uchwalić poprawki do ustawy budżetowej w ciągu 20 dni od
dnia przekazania jej Senatowi.

Art.
224.

  1. Prezydent Rzeczypospolitej
    podpisuje w ciągu 7 dni ustawę budżetową albo ustawę o
    prowizorium budżetowym przedstawioną przez Marszałka Sejmu. Do
    ustawy budżetowej i ustawy o prowizorium budżetowym nie stosuje
    się przepisu art. 122 ust. 5.
  2. W przypadku zwrócenia się
    Prezydenta Rzeczypospolitej do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie
    zgodności z Konstytucją ustawy budżetowej albo ustawy o
    prowizorium budżetowym przed jej podpisaniem, Trybunał orzeka w
    tej sprawie nie później niż w ciągu 2 miesięcy od dnia złożenia
    wniosku w Trybunale.

Art.
225.

Jeżeli
w ciągu 4 miesięcy od dnia przedłożenia Sejmowi projektu ustawy
budżetowej nie zostanie ona przedstawiona Prezydentowi
Rzeczypospolitej do podpisu, Prezydent Rzeczypospolitej może w ciągu
14 dni zarządzić skrócenie kadencji Sejmu.

Art.
226.

  1. Rada Ministrów w ciągu 5
    miesięcy od zakończenia roku budżetowego przedkłada Sejmowi
    sprawozdanie z wykonania ustawy budżetowej wraz z informacją o
    stanie zadłużenia państwa.
  2. Sejm rozpatruje przedłożone
    sprawozdanie i po zapoznaniu się z opinią Najwyższej Izby
    Kontroli podejmuje, w ciągu 90 dni od dnia przedłożenia Sejmowi
    sprawozdania, uchwałę o udzieleniu lub o odmowie udzielenia Radzie
    Ministrów absolutorium.

Art.
227
.

  1. Centralnym bankiem państwa
    jest Narodowy Bank Polski. Przysługuje mu wyłączne prawo emisji
    pieniądza oraz ustalania i realizowania polityki pieniężnej.
    Narodowy Bank Polski odpowiada za wartość polskiego pieniądza.
  2. Organami Narodowego Banku
    Polskiego są: Prezes Narodowego Banku Polskiego, Rada Polityki
    Pieniężnej oraz Zarząd Narodowego Banku Polskiego.
  3. Prezes Narodowego Banku
    Polskiego jest powoływany przez Sejm na wniosek Prezydenta
    Rzeczypospolitej, na 6 lat.
  4. Prezes Narodowego Banku
    Polskiego nie może należeć do partii politycznej, związku
    zawodowego ani prowadzić działalności publicznej nie dającej się
    pogodzić z godnością jego urzędu.
  5. W skład Rady Polityki
    Pieniężnej wchodzą Prezes Narodowego Banku Polskiego jako
    przewodniczący oraz osoby wyróżniające się wiedzą z zakresu
    finansów powoływane na 6 lat, w równej liczbie przez Prezydenta
    Rzeczypospolitej, Sejm i Senat.
  6. Rada Polityki Pieniężnej
    ustala corocznie założenia polityki pieniężnej i przedkłada je
    do wiadomości Sejmowi równocześnie z przedłożeniem przez Radę
    Ministrów projektu ustawy budżetowej. Rada Polityki Pieniężnej,
    w ciągu 5 miesięcy od zakończenia roku budżetowego, składa
    Sejmowi sprawozdanie z wykonania założeń polityki pieniężnej.
  7. Organizację
    i zasady działania Narodowego Banku Polskiego oraz szczegółowe
    zasady powoływania i odwoływania jego organów określa ustawa
    organiczna
    .

Rozdział
XI
STANY
NADZWYCZAJNE

Art.
228.

  1. W sytuacjach szczególnych
    zagrożeń, jeżeli zwykłe środki konstytucyjne są
    niewystarczające, może zostać wprowadzony odpowiedni stan
    nadzwyczajny: stan wojenny, stan wyjątkowy lub stan klęski
    żywiołowej.
  2. Stan nadzwyczajny może być
    wprowadzony tylko na podstawie ustawy, w drodze rozporządzenia,
    które podlega dodatkowemu podaniu do publicznej wiadomości.
  3. Zasady działania organów
    władzy publicznej oraz zakres, w jakim mogą zostać ograniczone
    wolności i prawa człowieka i obywatela w czasie poszczególnych
    stanów nadzwyczajnych, określa ustawa.
  4. Ustawa może określić
    podstawy, zakres i tryb wyrównywania strat majątkowych
    wynikających z ograniczenia w czasie stanu nadzwyczajnego wolności
    i praw człowieka i obywatela.
  5. Działania podjęte w wyniku
    wprowadzenia stanu nadzwyczajnego muszą odpowiadać stopniowi
    zagrożenia i powinny zmierzać do jak najszybszego przywrócenia
    normalnego funkcjonowania państwa.
  6. W czasie stanu nadzwyczajnego
    nie mogą być zmienione: Konstytucja, ordynacje wyborcze do Sejmu,
    Senatu i organów samorządu terytorialnego, ustawa o wyborze
    Prezydenta Rzeczypospolitej oraz ustawy o stanach nadzwyczajnych.
  7. W czasie stanu nadzwyczajnego
    oraz w ciągu 90 dni po jego zakończeniu nie może być skrócona
    kadencja Sejmu, przeprowadzane referendum ogólnokrajowe, nie mogą
    być przeprowadzane wybory do Sejmu, Senatu, organów samorządu
    terytorialnego oraz wybory Prezydenta Rzeczypospolitej, a kadencje
    tych organów ulegają odpowiedniemu przedłużeniu. Wybory do
    organów samorządu terytorialnego są możliwe tylko tam, gdzie nie
    został wprowadzony stan nadzwyczajny.

Art.
229.

W
razie zewnętrznego zagrożenia państwa, zbrojnej napaści na
terytorium Rzeczpospolitej Polskiej lub gdy z umowy międzynarodowej
wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji, Prezydent
Rzeczypospolitej na wniosek Rady Ministrów może wprowadzić stan
wojenny na części albo na całym terytorium państwa.

Art.
230.

  1. W razie zagrożenia
    konstytucyjnego ustroju państwa, bezpieczeństwa obywateli lub
    porządku publicznego, Prezydent Rzeczypospolitej na wniosek Rady
    Ministrów może wprowadzić, na czas oznaczony, nie dłuższy niż
    90 dni, stan wyjątkowy na części albo na całym terytorium
    państwa.
  2. Przedłużenie stanu
    wyjątkowego może nastąpić tylko raz, za zgodą Sejmu i na czas
    nie dłuższy niż 60 dni.

Art.
231.

Rozporządzenie
o wprowadzeniu stanu wojennego lub wyjątkowego Prezydent
Rzeczypospolitej przedstawia Sejmowi w ciągu 48 godzin od podpisania
rozporządzenia. Sejm niezwłocznie rozpatruje rozporządzenie
Prezydenta Rzeczypospolitej. Sejm może je uchylić bezwzględną
większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej
liczby posłów.

Art.
232.

W
celu zapobieżenia skutkom katastrof naturalnych lub awarii
technicznych noszących znamiona klęski żywiołowej oraz w celu ich
usunięcia Rada Ministrów może wprowadzić na czas oznaczony, nie
dłuższy niż 30 dni, stan klęski żywiołowej na części albo na
całym terytorium państwa. Przedłużenie tego stanu może nastąpić
za zgodą Sejmu.

Art.
233.

  1. Ustawa określająca zakres
    ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanu
    wojennego i wyjątkowego nie może ograniczać wolności i praw
    określonych w art. 30 (godność człowieka), art. 34 i art. 36
    (obywatelstwo), art. 38 (ochrona życia), art. 39, art. 40 i art. 41
    ust. 4 (humanitarne traktowanie), art. 42 (ponoszenie
    odpowiedzialności karnej), art. 45 (dostęp do sądu), art. 47
    (dobra osobiste), art. 53 (sumienie i religia), art. 63 (petycje)
    oraz art. 48 i art. 72 (rodzina i dziecko).
  2. Niedopuszczalne jest
    ograniczenie wolności i praw człowieka i obywatela wyłącznie z
    powodu rasy, płci, języka, wyznania lub jego braku, pochodzenia
    społecznego, urodzenia oraz majątku.
  3. Ustawa określająca zakres
    ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela w stanie klęski
    żywiołowej może ograniczać wolności i prawa określone w art.
    22 (wolność działalności gospodarczej), art. 41 ust. 1, 3 i 5
    (wolność osobista), art. 50 (nienaruszalność mieszkania), art.
    52 ust. 1 (wolność poruszania się i pobytu na terytorium
    Rzeczypospolitej Polskiej), art. 59 ust. 3 (prawo do strajku), art.
    64 (prawo własności), art. 65 ust. 1 (wolność pracy), art. 66
    ust. 1 (prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy) oraz
    art. 66 ust. 2 (prawo do wypoczynku).

Art.
234.

  1. Jeżeli w czasie stanu
    wojennego Sejm nie może zebrać się na posiedzenie, Prezydent
    Rzeczypospolitej na wniosek Rady Ministrów wydaje rozporządzenia z
    mocą ustawy w zakresie i w granicach określonych w art. 228 ust.
    3-5. Rozporządzenia te podlegają zatwierdzeniu przez Sejm na
    najbliższym posiedzeniu.
  2. Rozporządzenia, o których mowa w ust. 1, mają charakter źródeł
    powszechnie obowiązującego prawa.

Rozdział
XII
ZMIANA
KONSTYTUCJI

Art.
235.

  1. Projekt ustawy o zmianie
    Konstytucji może przedłożyć co najmniej 1/5 ustawowej liczby
    posłów, Senat lub Prezydent Rzeczypospolitej.
  2. Zmiana Konstytucji następuje w
    drodze ustawy uchwalonej w jednakowym brzmieniu przez Sejm i
    następnie w terminie nie dłuższym niż 60 dni przez Senat.
  3. Pierwsze czytanie projektu
    ustawy o zmianie Konstytucji może odbyć się nie wcześniej niż
    trzydziestego dnia od dnia przedłożenia Sejmowi projektu ustawy.
  4. Ustawę
    o zmianie Konstytucji uchwala Sejm większością co najmniej 2/3
    głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów
    oraz Senat większością co najmniej 2/3 głosów w obecności co
    najmniej połowy ustawowej liczby senatorów.
  5. Uchwalenie przez Sejm ustawy
    zmieniającej przepisy rozdziałów I, II lub XII Konstytucji może
    odbyć się nie wcześniej niż sześćdziesiątego dnia po
    pierwszym czytaniu projektu tej ustawy.
  6. Po
    uchwaleniu ustawy o zmianie Konstytucji przez Sejm i Senat Marszałek
    Sejmu zarządza niezwłocznie przeprowadzenie referendum w ciągu 60
    dni od dnia uchwalenia ustawy przez Senat. Zmiana Konstytucji
    zostaje przyjęta, jeżeli za tą zmianą opowiedziała się
    większość głosujących.
  7. Po
    zakończeniu postępowania określonego w ust. 4 i 6 Marszałek
    Sejmu przedstawia Prezydentowi Rzeczypospolitej ustawę uchwaloną
    przez Sejm i Senat oraz przyjętą w referendum do podpisu.
    Prezydent Rzeczypospolitej podpisuje ustawę w ciągu 21 dni od dnia
    przedstawienia i zarządza jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw
    Rzeczypospolitej Polskiej.

Rozdział
XIII
PRZEPISY
PRZEJŚCIOWE I KOŃCOWE

Art.
236.

W
okresie 2 lat od dnia wejścia w życie Konstytucji Rada Ministrów
przedstawi Sejmowi projekty ustaw niezbędnych do stosowania
Konstytucji.

Art.
237

  1. W
    okresie 2 lat od dnia wejścia w życie Konstytucji sejmiki
    wojewódzkie przedstawią Sejmowi projekty statutów autonomii.
  2. Statuty
    autonomii powinny zawierać:

    1. określenie
      nazwy województwa,
    2. określenie
      jego terytorium,
    3. określenie
      nazwy, organizacji i siedziby własnych instytucji autonomicznych,
    4. określenie
      kompetencji przejętych w ustalonych przez Konstytucję ramach
      oraz zasad przejścia odpowiednich służb na rzecz województwa
      autonomicznego.
  3. Projekt
    statutu autonomii może być złożony przez dwa lub więcej
    sąsiadujących ze sobą województw jako projekt wspólny.
  4. Po
    przyjęciu projektu statutu przez sejmik województwa większością
    absolutną głosów przekazuje się go Komisji Konstytucyjnej
    Sejmu, która w terminie trzech miesięcy rozpatruje go przy
    współudziale i obecności delegacji sejmiku występującego z
    wnioskiem w celu ustalenia, za ogólną zgodą, jego ostatecznej
    redakcji.
  5. W
    razie osiągnięcia wspomnianej zgody, ustalony tekst jest
    poddawany pod referendum ciała wyborczego województwa lub
    województw objętych zasięgiem terytorialnym projektowanego
    statutu.
  6. Jeżeli
    projekt zostanie zaaprobowany większością ważnie oddanych
    głosów, jest on wnoszony do Sejmu i Senatu. Obie izby na
    posiedzeniach plenarnych decydują o tekście w drodze głosowania
    ratyfikacyjnego. Po zaaprobowaniu statutu, Prezydent RP opatruje go
    sankcją i promulguje jako ustawę.